Dünya nüfusu artmaya, ortalama yaşam süresi uzamaya devam ediyor. Buna bağlı olarak sağlık hizmetlerine ve hastalıkların teşhis ve tedavisinde kullanılan tıbbi cihazlara duyulan ihtiyaç da her geçen yıl büyüyor. Hastalıkların teşhis ve tedavisindeki gelişmeler en çok tıbbi cihaz ve ilaç alanlarında görülür; bu iki alan sağlık sektörünün önemli bir bölümünü oluşturur. Teknoloji geliştikçe tedaviler yapay zeka ile desteklenmekte, uzaktan hekim muayeneleri yapılmakta ve taşınabilir tıbbi cihazlar sayesinde tanı ve tedavi hastane dışında da mümkün hale gelmektedir.
Teknolojinin günlük hayata girişi Türkiye’de de hızlı olmuştur. 30 yıl önce bilgisayarlar yalnızca bazı üniversitelerde ve kamu kurumlarında bulunurken, TÜİK’in 2026 Hane Halkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması’na göre 16-74 yaş arasındaki bireylerin %92,3’ü internet kullanmaktadır. Tıbbi cihaz teknolojileri de dünyada ve Türkiye’de hızla gelişmektedir. Ancak Türkiye’de tıbbi cihaz pazarı hala büyük ölçüde ithalata dayanmakta, yerli üretim iç talebi karşılamaktan uzak kalmaktadır.
Tıbbi Cihaz Nedir?
Türkiye’de tıbbi cihazlar, Avrupa Birliği’nin 2017/745 sayılı Tıbbi Cihaz Tüzüğü (MDR) ile uyumlu olarak hazırlanan ve 2 Haziran 2021 tarihli, 31499 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Tıbbi Cihaz Yönetmeliği ile düzenlenmektedir. Bu yönetmelik, 9 Ocak 2007 tarihli ve 26398 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan eski Tıbbi Cihaz Yönetmeliği’nin yerini almıştır. Yönetmeliğe göre tıbbi cihaz; bir hastalığın, yaralanmanın veya engelliliğin teşhisi, önlenmesi, izlenmesi, tedavisi ya da hafifletilmesi, bir anatomik yapının veya fizyolojik sürecin araştırılması ya da değiştirilmesi gibi tıbbi amaçlarla insanlar üzerinde kullanılmak üzere üretilen her türlü alet, cihaz, yazılım, implant, malzeme ve diğer ürünlerdir.
Tıbbi cihazlar genel olarak ileri teknoloji gerektiren nitelikli cihazlar ve ileri teknoloji gerektirmeyen geleneksel ürünler olarak iki gruba ayrılır. Geleneksel ürünler daha kolay temin edilebilen, üretim maliyeti düşük ürünlerdir. Nitelikli tıbbi cihazlar ise Ar-Ge ve birim maliyeti yüksek, teşhis ve tedavide kullanılan karmaşık cihazlardır; ultrasonografi, MR, tomografi, elektrokoter ve mekanik ventilatör bunlara örnektir.
Türkiye’de Tıbbi Cihaz Pazarı Ne Durumda?
Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun (TİTCK) 2024 yılında yayımladığı tıbbi cihaz sektör belgesine göre Türkiye’nin tıbbi cihaz pazarı 2021 yılında 2,5 milyar doları aşmıştır ve 2026 yılında 2,6 milyar dolara ulaşması beklenmektedir. Pazar ithalat ağırlıklıdır; yerli üretimin payının uzun süredir yaklaşık %15 düzeyinde olduğu, pazarın yaklaşık %85’inin ise ithalatla karşılandığı belirtilmektedir. Bu durum hem dışa bağımlılığı hem de maliyetlerin döviz kuruna bağlı olmasını beraberinde getirir. Yerli üretim ağırlıklı olarak düşük ve orta teknolojili ürünlerden oluşur.
Tıbbi cihazlarla ilgili düzenleme, kayıt ve piyasa gözetimi işlerini Sağlık Bakanlığı’na bağlı TİTCK yürütür. Ürünler Ürün Takip Sistemi’ne (ÜTS) kaydedilir. TİTCK’nın 2024 verilerine göre ÜTS’de 517.944 tıbbi cihaz kayıtlıdır ve bunların yaklaşık %92’si Türkiye’deki onaylanmış kuruluşlar tarafından belgelendirilmiştir.
İstanbul Kimyevi Maddeler ve Mamulleri İhracatçıları Birliği (İKMİB) verilerine göre Türkiye’de 1.200’ü aşkın medikal üretici firma faaliyet göstermektedir. Firmalar ağırlıklı olarak İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Gaziantep’te bulunur; Samsun da cerrahi el aletleri ve implant üretiminde öne çıkan bir merkezdir. Sektörün üreticileri büyük oranda küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. Türkiye’nin medikal ürün ihracatı 2025 yılında bir önceki yıla göre %5,2 artarak yaklaşık 1,24 milyar dolara ulaşmıştır. En çok ihracat yapılan ülkeler Almanya, Rusya, ABD, Çin ve Irak’tır.
Dünyada ise tıbbi cihaz pazarı büyümeye devam etmektedir. Dünyanın en büyük 100 tıbbi cihaz şirketinin toplam geliri 2025 yılında yaklaşık 519 milyar dolara ulaşmıştır. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünya piyasasında yaklaşık 2 milyon farklı türde tıbbi cihaz bulunur ve bunlar 7.000’den fazla genel cihaz grubunda toplanır. Dünya pazarının en büyük bölümü ABD’dedir; ABD’yi Avrupa ülkeleri, Japonya ve Çin izler. Türkiye’nin pazarı ise dünya pazarının %1’inden küçüktür. 2010’ların başına ait verilerde de Türkiye’nin tıbbi cihaz pazarı yaklaşık 1,9 milyar dolarla dünyada 19. sırada yer almış ve dünya pazarındaki payı yaklaşık %0,74 olarak hesaplanmıştır. Aynı döneme ait kaynaklarda Türkiye’deki kayıtlı tıbbi cihaz üretici firma sayısı 1.000 ile 1.550, ithalatçı firma sayısı ise 1.800 ile 2.100 arasında verilmektedir. Gelişmiş ülkelerin sağlık kurumlarında ileri teknoloji cihazlar yoğun olarak kullanılır; bunun en önemli nedeni sağlık harcamalarına ayrılan bütçenin yüksek olmasıdır. Yüksek teknolojili cihazların üretiminin ve kullanımının desteklenmesi, bu ülkelerdeki tıbbi cihaz firmalarının büyümesine imkan sağlar.
Sektörün Önündeki Sorunlar Nelerdir?
Tıbbi cihaz üretimindeki zorluklar sanayicilerin bu alana yatırım yapmasını güçleştirmektedir. Sektörde sık dile getirilen başlıca sorunlar şunlardır:
- Mevzuatın sık değişmesi ve belgelendirme süreçlerinin uzun ve maliyetli olması
- Yetişmiş insan kaynağının yetersizliği
- Hammadde, elektronik parça ve yazılım tedarikinin büyük ölçüde ithalata ve döviz kuruna bağlı olması
- Yeni teknolojilerin yurt içinde üretilmemesi
- Kamu ve üniversite hastanelerinin ödeme vadelerinin uzun olması
- Ar-Ge yatırımlarının yetersiz kalması
Özellikle uzun ödeme vadeleri nedeniyle finansal dengesini sağlayamayan firmalar, Ar-Ge ve insan kaynağı yatırımlarını ertelemek zorunda kalmaktadır. Bu durum yerli üretimi zorlaştırmakta ve dışa bağımlılığı artırmaktadır. Dünyanın en büyük tıbbi cihaz şirketleri gelirlerinin ortalama %6’sını Ar-Ge’ye ayırmaktadır. Yüksek katma değerli cihazlar üretebilmek için Türkiye’de de Ar-Ge’ye daha fazla yatırım yapılması, üniversite ve sanayi arasındaki işbirliklerinin güçlendirilmesi gerekmektedir.
Yeni hastanelerin açılması sağlık hizmetlerine erişimi artırır; ancak yerli üretim artmadıkça tıbbi cihaz ithalatını da artırır. Dışa bağımlılığı azaltmak için yalnızca cihaz üretiminin artması yetmez; üretimde kullanılan hammadde, elektronik parça ve yazılımlardaki dışa bağımlılığın da azaltılması ve üretimle birlikte satış ve teknik servis ağının güçlendirilmesi gerekir. Aksi halde üretim için yapılan yatırımların geri dönüşü yeterli olmaz.
Türkiye’de Hangi Tıbbi Cihazlar Üretiliyor?
Türkiye’de yüksek teknolojili cihazların üretimi sınırlı olsa da birçok tıbbi ürün yerli olarak üretilebilmektedir. Hastane demirbaşları, hasta yatakları, tıbbi tekstil ürünleri, bazı diş hekimliği malzemeleri, cerrahi el aletleri, ortopedik ve spinal implantlar, solunum cihazları, enjektörler, sterilizasyon cihazları, medikal gaz sistemleri, elastik bandajlar ve santrifüjler bunlardan bazılarıdır. 2025 yılında en çok ihraç edilen ürün grupları arasında çeşitli tıbbi alet ve cihazlar, şırınga, iğne ve kateterler ile laboratuvar santrifüjleri yer almıştır.
Tıbbi cihaz üretimi için gereken sanayi altyapısının önemli bir bölümü Türkiye’de mevcuttur. Elektronik montaj, hidrolik ve pnömatik devre elemanları, dişli aksamlar ve plastik enjeksiyon alanlarında üretim yapan çok sayıda firma vardır. Bazı sensörler üniversitelerde üretilebilmektedir. Asıl eksik, yüksek katma değerli cihazlar geliştirebilmek için gereken Ar-Ge ve inovasyon yatırımlarıdır.
Teknolojik Gelişmeler Sektörü Nasıl Değiştiriyor?
Eskiden yalnızca hastanelerde kullanılan bazı tıbbi cihazlar artık evlerde de kullanılabilmektedir. Giyilebilir teknolojiler sayesinde bazı cihazlar hasta üzerinde 24 saat kesintisiz çalışabilir ve akıllı telefonlara bağlanarak sağlık verilerinin anlık takip edilmesini sağlar. Hastanelerdeki bazı cihazlar da uygun donanım ve yazılımlarla tabletlerden veya telefonlardan izlenebilir. KOAH, diyabet ve astım gibi kronik hastalıklar düzenli takip edildiğinde hastaların yaşam kalitesi artar.
Mobil sağlık takip sistemlerinde kronik hastaların kullandığı cihazların verileri internet üzerinden bir veri tabanına iletilir ve hekimler tarafından izlenir. Hasta düzenli ölçüm yapmazsa veya ölçümlerde hayati bir durum ortaya çıkarsa hem hekim hem de hasta yakınları anında bilgilendirilebilir. Bu sayede tedavi süreçleri daha verimli planlanabilir, hastaneye yatış süreleri ve tedavi maliyetleri azalabilir.
Hastanelerde kullanılan başlıca ileri teknoloji tanı ve tedavi cihazları şunlardır:
- Tıbbi görüntüleme sistemleri
- Ameliyathane ve solunum cihazları
- Biyokimya, moleküler biyoloji, hematoloji, genetik ve mikrobiyoloji cihazları
- Biyolojik sinyal izleme cihazları
- Radyoterapi sistemleri
- Fizik tedavi cihazları
- Optik tıbbi cihazlar
- Sterilizatör ve etüv cihazları
- Diş, KBB ve göz üniteleri
- Ses ve işitme cihazları
- Cerrahi aletler
- Tıbbi gaz sistemleri
- Hemodiyaliz cihazları
- Tek kullanımlık sarf malzemeleri
- Protezler ve ortezler
İleri teknoloji tıbbi cihazların yatırım maliyeti çok yüksektir. Türkiye’deki hastanelerin büyük bölümü kamuya ait olduğundan bu yatırımlar devlet bütçesi için önemli bir yük oluşturur; son yıllarda özel sektörün yatırımları da hizmet sunumunu kolaylaştırmaktadır. Doğru teknolojinin seçilmesi de en az teknolojinin kendisi kadar önemlidir. Yanlış tercih bütçenin israf olmasına yol açabilir. Örneğin radyoloji cihazları kırık, çıkık ve iç organ rahatsızlıklarının hızlı tespitini sağlar; ancak radyasyon yaydıkları için hastanın gereksiz radyasyona maruz kalmaması amacıyla doğru endikasyonla kullanılmaları gerekir.
Kalkınma Planları Tıbbi Cihaz Üretimi İçin Ne Hedefliyor?
Türkiye’de beş yıllık kalkınma planları Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanır. Onuncu (2014-2018) ve On Birinci (2019-2023) Kalkınma Planları’nda tıbbi cihaz üretiminin desteklenmesine yönelik birçok karar yer almıştır. Onuncu Kalkınma Planı kapsamında hazırlanan Sağlık Endüstrilerinde Yapısal Dönüşüm Programı’nda yurt içi tıbbi cihaz ve tıbbi malzeme ihtiyacının değer olarak %20’sinin, ilaç ihtiyacının ise %60’ının yerli üretimle karşılanması hedeflenmiştir. Aynı programda tıbbi cihazda ihracatın ithalatı karşılama oranının 2013’teki %16,3 düzeyinden 2018’de %20’ye çıkarılması amaçlanmıştır. On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028) da ilaç ve tıbbi cihazlara erişimin kolaylaştırılmasını hedefler.
Planlarda yüksek katma değerli tıbbi cihazların üretilmesi, küresel pazarlara ürün ve hizmet sunulması ve ihtiyaçların yurt içinden karşılanabileceği bir üretim yapısının kurulması öne çıkmaktadır. Bu amaçla üniversite ve sanayi işbirliklerinin artırılması, nitelikli araştırmacı istihdamı, öncelikli alanlarda temel araştırma programları ve akredite araştırma, test ve ölçüm merkezlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Hedeflerin desteklenmesi umut verici olsa da yerli üretim payı henüz istenen seviyeye ulaşmamıştır; sektördeki birçok firmanın finansal sıkıntı yaşaması bu hedeflere ulaşmayı zorlaştırmaktadır.
Sonuç
Tıbbi cihaz sektörü tüm ülkeler için stratejik bir alandır. Hastalıkların daha kolay ve doğru teşhis edilmesi ve daha kısa sürede tedavi edilmesi bu sektördeki yeniliklerle doğrudan ilişkilidir. Yerli tıbbi cihaz üretiminin yaygınlaşması hem ülkenin kalkınması hem de sağlık sisteminin sürdürülebilirliği için önemlidir. Yurt içinde üretilen cihazlar ithalat süreçlerini beklemeden kullanılabildiği için teşhis ve tedavinin hızı açısından avantaj sağlar ve dışa bağımlılığın azaltılmasında belirleyici rol oynar.
