Icerige gec / Skip to content
English

Trakeostomi Kanülü Nedir? Çeşitleri Nelerdir? Nasıl Seçilir?

Trakeostomi kanülü, boyun önünden soluk borusuna açılan deliğe yerleştirilen ve hastanın bu açıklıktan nefes almasını sağlayan tüptür. Uzun süre yoğun bakımda kalan, mekanik ventilatöre bağlı olan veya üst solunum yolu tıkalı olan hastalarda kullanılır ve birçok hasta evde de kanülle yaşamını sürdürür. Kanülün türü, ölçüsü, malzemesi ve bakımı hem hastanın rahatı hem de güvenliği için önemlidir. Bu yazıda trakeostominin ne olduğunu, kanül çeşitlerini, kanül numarasının ve ölçü tablolarındaki kısaltmaların ne anlama geldiğini, kaf basıncının nasıl kontrol edildiğini ve kanül seçerken nelere dikkat edilmesi gerektiğini ele alıyoruz.

Trakeostomi Nedir?

Trakeostomi adı, nefes borusu anlamına gelen “trake” ile vücutta oluşturulan yapay açıklık anlamına gelen “ostomi” kelimelerinden oluşur. Ağız ve burun yoluyla yeterli nefes alamayan veya uzun süre solunum desteğine ihtiyaç duyan hastalarda, boyun önünden soluk borusuna bir açıklık oluşturulur. Açıklık genellikle soluk borusunun ikinci ve üçüncü ya da üçüncü ve dördüncü kıkırdak halkaları arasından açılır ve kapanmaması için içine trakeostomi kanülü yerleştirilir. Böylece hava ağız ve burna uğramadan doğrudan soluk borusuna ulaşır. Trakeostomi acil durumlarda veya önceden planlanarak açılabilir. Kalıcı olabileceği gibi hasta iyileştiğinde kanül çıkarılıp açıklığın kapanması da sağlanabilir. Kanül çıkarıldıktan sonra açıklık çoğu yetişkin hastada birkaç gün ile birkaç hafta içinde kendiliğinden kapanır. Ses telleri zarar görmemişse hasta yeniden normal şekilde konuşabilir. Uzun süre kanül kullanmış hastalarda ve özellikle çocuklarda açıklık kendiliğinden kapanmayabilir ve kapatılması için ek bir cerrahi işlem gerekebilir.

Endotrakeal Tüp ile Trakeostomi Kanülü Arasındaki Fark Nedir?

Mekanik ventilatöre bağlanacak bir hastada solunum desteği iki şekilde verilebilir: yüze takılan maske ile non-invaziv olarak veya soluk borusuna yerleştirilen bir tüp ya da kanül aracılığıyla invaziv olarak. İnvaziv yöntemde kullanılan endotrakeal tüp, ağızdan veya burundan ses tellerinin arasından geçirilerek soluk borusuna yerleştirilir ve genellikle kısa süreli solunum desteğinde kullanılır.

Endotrakeal tüp uzun süre kaldığında ses tellerinde ve soluk borusunda hasar, yara ve darlık riski artar. Hasta tüpü tolere edebilmek için genellikle uyutulmuş olmalıdır. Bu nedenle mekanik ventilasyonun uzun süreceği öngörülen hastalarda trakeostomi açılması düşünülür. Trakeostominin ne zaman açılacağı için kesin bir gün sayısı yoktur. Karar çoğu hastada solunum desteğinin ilk bir iki haftası içinde, hastanın genel durumu, hastalığının seyri ve yaşı göz önünde bulundurularak yoğun bakım, kulak burun boğaz veya anestezi hekimleri tarafından verilir. Trakeostomi kanülü hasta için daha konforludur, ağız bakımını ve beslenmeyi kolaylaştırır ve hastanın ventilatörden ayrılma sürecini destekler. Uzun süre ventilatöre bağlı kalan hastalarda solunum kasları zayıflar. Hasta ventilatörden ayrıldıktan sonra solunum kaslarını güçlendirmek için hekim ve fizyoterapistin önerdiği egzersizleri yapmalıdır.

Trakeostomi Hangi Yöntemlerle Açılır?

Trakeostomi perkütan ve cerrahi olmak üzere iki yöntemle açılır. Adları farklı olsa da her iki yöntem de cerrahi bir girişimdir ve hangisinin uygulanacağına hekim karar verir.

Perkütan Trakeostomi Nedir?

Perkütan trakeostomide boyundaki küçük bir kesiden soluk borusuna iğne ile girilir ve açıklık özel dilatörlerle adım adım genişletilerek kanül yerleştirilir. İşlem çoğunlukla yoğun bakımda, hastanın yatağının başında yapılabilir. Hastanın ameliyathaneye taşınması gerekmez. Perkütan ve cerrahi trakeostomiyi karşılaştıran çalışmalar perkütan yöntemde yara enfeksiyonu riskinin daha düşük olduğunu, diğer komplikasyonlarda ise iki yöntem arasında belirgin bir fark bulunmadığını göstermektedir.

Cerrahi Trakeostomi Nedir?

Cerrahi (açık) trakeostomide boyun dokuları katman katman açılarak soluk borusuna ulaşılır ve açıklık doğrudan oluşturulur. İşlem genellikle ameliyathanede, kulak burun boğaz veya genel cerrahi hekimleri tarafından yapılır. Boyun yapısı nedeniyle perkütan yöntemin uygun olmadığı hastalarda, acil durumlarda ve çocuklarda genellikle cerrahi trakeostomi tercih edilir. Açıklığın iyileşmesi perkütan yönteme göre daha uzun sürebilir.

Trakeostomi Kanülü Çeşitleri Nelerdir?

Trakeostomi kanülleri tek tip bir ürün değildir. Kaf bulunup bulunmamasına, konuşmaya imkan verip vermemesine, iç kanül içerip içermemesine, ek kanallarına ve üretildikleri malzemeye göre farklı özellikler taşır. Bu özelliklerin birkaçı aynı kanülde bir arada bulunabilir. Örneğin kaflı, fenestralı ve iç kanüllü bir model, iç kanülü değiştirilerek hem ventilatör desteği sırasında hem de konuşma denemelerinde kullanılabilir. Boyun yapısı ve soluk borusu ölçüleri farklı olan hastalar için uzunluğu, açısı ve boyun plakası (flanş) farklı modeller de üretilir. Bazı modellerde flanşın kanül üzerindeki yeri ayarlanabilir. Böylece kanülün soluk borusu içindeki derinliği hastanın boyun yapısına göre ayarlanabilir. Hangi özelliklerin gerektiğine, solunum desteği ihtiyacı, yutma işlevi, konuşma durumu ve kanülün ne kadar süre kalacağı değerlendirilerek hekim karar verir.

Kaflı ve Kafsız Trakeostomi Kanülü Arasındaki Fark Nedir?

Kaf, kanülün soluk borusu içinde kalan ucunun etrafında bulunan ve şişirilebilen balondur. Şişirilen kaf soluk borusunun iç duvarına oturarak kanülün etrafından hava kaçmasını önler. Böylece ventilatörün verdiği hava akciğerlere ulaşır. Kaf, ağızdaki salgıların ve gıdaların akciğerlere kaçmasını da büyük ölçüde azaltır, ancak tamamen engellemez. Mekanik ventilatöre bağlı yetişkin hastalarda genellikle kaflı kanül kullanılır. Kaf yeterince şişirilmediğinde kanülün etrafından hava kaçar. Ventilatör bu kaçağı algılayıp alarm verir veya kaçağı telafi etmeye çalışır ve hastaya ulaşan hava azalabilir.

Kafsız kanüller, ventilatör desteğine ihtiyacı olmayan veya azalan ve yutma işlevi yeterli olan hastalarda ve çocuklarda sık kullanılır. Bazı kaflı kanüllerde hava yerine köpük dolgulu (foam) kaf bulunur. Bu kaf, soluk borusu duvarına daha düşük basınç uygulayacak şekilde tasarlanmıştır. Kanülün kaflı mı kafsız mı olacağına hastanın durumuna göre hekim karar verir. Bir hastane veya klinik için kanül temin edilecekse önce ilgili hekimlerin görüşü alınmalı, kliniğe gelen hastaların hangi tip ve ölçüde kanüllere ihtiyaç duyduğu belirlenmelidir.

Fenestralı Kanül ve Konuşma Valfi Ne İşe Yarar?

Kaf şişikken nefesle verilen hava ses tellerine ulaşmadığı için hasta konuşamaz. Ses telleri sağlam olan hastalarda konuşmayı mümkün kılan iki yöntem vardır. Fenestralı (delikli) kanüllerde, kanülün soluk borusu içinde kalan bölümünde açıklık bulunur ve nefes verirken havanın bir kısmı bu açıklıktan yukarı, ses tellerine doğru geçer. Konuşma valfi ise kanülün ağzına takılan tek yönlü bir valftir. Nefes alırken açılır, nefes verirken kapanır ve havanın kanülün etrafından ses tellerine yönelmesini sağlar. Konuşma valfi takılmadan önce kaf mutlaka tamamen söndürülmelidir. Kaf şişikken takılan valf nefes verilmesini engeller ve hayati tehlike oluşturur. Konuşma valfinin kimlerde ve nasıl kullanılacağına hekim ve dil ve konuşma terapisti karar verir.

İç Kanüllü Trakeostomi Kanülü Ne İşe Yarar?

İç kanüllü modellerde dış kanülün içine yerleştirilen ve kolayca çıkarılabilen ikinci bir kanül bulunur. Salgılar iç kanülde biriktiği için iç kanül çıkarılıp temizlenebilir veya yenisiyle değiştirilebilir. Dış kanül yerinde kalır. Bu sayede kanülün salgıyla tıkanma riski azalır. Fenestralı kanüllerde, ventilatöre bağlıyken fenestrasyonu kapatan deliksiz iç kanül, konuşma sırasında ise delikli iç kanül kullanılır.

Subglottik Aspirasyon Kanallı Kanül Nedir?

Kafın üst kısmında, ses tellerinin altında salgılar birikir. Subglottik aspirasyon kanallı kanüllerde bu bölgeye açılan ayrı bir ince kanal bulunur ve kafın üzerinde biriken salgı bu kanaldan aspiratörle çekilebilir. Bu kanal, kaf söndürülmeden önce kafın üstündeki salgının temizlenmesini kolaylaştırır ve salgıların akciğerlere kaçma riskini azaltır.

Trakeostomi Kanülleri Hangi Malzemelerden Üretilir?

Trakeostomi kanülleri PVC, poliüretan, silikon ve metal (gümüş veya paslanmaz çelik) malzemelerden üretilir. PVC kanüller genellikle kısa süreli kullanım içindir. Silikon kanüller daha yumuşak ve esnektir ve genellikle uzun süreli kullanım için tercih edilir. Poliüretan kanüller de esnek yapıdadır ve bazı modelleri daha uzun süre kullanılabilir. Gümüş kanüller kafsızdır, yıkanıp temizlenerek uzun yıllar kullanılabilir ve ventilatör desteğine ihtiyacı olmayan, kanülü kalıcı olan hastalarda tercih edilir. Metal içerdikleri için MR çekiminden önce mutlaka hekime bildirilmelidir.

Bir kanülün ne kadar süre kullanılabileceğini malzemesi ve modeli belirler ve bu süre üretici tarafından ürünün kullanım kılavuzunda ve etiketinde belirtilir. Aynı malzemeden üretilen farklı modellerin kullanım süreleri de farklı olabilir. Kanül, üreticinin belirttiği süreden daha uzun kullanılmamalı ve hekimin belirlediği aralıklarla değiştirilmelidir.

Trakeostomi Kanülü Numarası Neyi Gösterir?

Trakeostomi kanülünün numarası, kanülün iç çapını milimetre cinsinden gösterir. Örneğin 8 numara bir kanülün iç çapı 8 milimetredir. Bu numaralandırma uluslararası ISO 5366 standardına dayanır. Ancak bazı üreticiler kendi numaralandırma sistemlerini de kullanır. Numaralar küçük çocuklarda kullanılan küçük ölçülerden yetişkinlerde kullanılan 9-10 numaraya kadar uzanır. Kanülün ölçüsü yalnızca iç çaptan ibaret değildir. Dış çap, kanülün uzunluğu, eğimi ve kafın boyutu da ölçünün parçasıdır. Farklı markaların aynı numaralı kanüllerinin dış çapı ve uzunluğu farklı olabilir. Bu nedenle başka bir markanın ürününe geçilecekse yalnızca numaraya bakılmaz. Kullanılan kanülün ürün kodu (REF) üzerinden iç çap, dış çap, uzunluk ve kaf ölçüleri karşılaştırılarak eşdeğer ürün bulunur. Ölçüleri uymayan bir kanül, aynı numarada olsa bile kullanılmamalıdır.

Kanülün numarası, tipi ve malzemesi hastanın soluk borusunun ölçüsüne ve ihtiyacına göre hekim tarafından belirlenir. Hastanın cinsiyeti, yaşı, kilosu, gırtlak yapısı, soluk borusunun genişliği ve hastalıkları ölçünün belirlenmesinde etkilidir. Standart ölçülerdeki kanüllerin uymadığı hastalar için uzunluğu ve eğimi kişiye özel üretilen kanüller de vardır. Bu ürünlerin üretimi ve teslimi birkaç ay sürebileceği için ihtiyaç önceden planlanmalıdır. Kişiye özel kanüller yetişkinlerin yanında çocuklar için de üretilebilir. Çocuklarda kullanılacak kanülün ölçüsüne ve tipine çocuğun hekimi karar verir.

Trakeostomi Kanülü Ölçü Tablolarındaki Kısaltmalar Ne Anlama Gelir?

Üreticiler kanül ölçülerini her model ve numara için ölçü tablolarında ve ürün kataloglarında verir. Bu tablolarda genellikle aşağıdaki kısaltmalar kullanılır. Kısaltmalar ve ölçülerin tanımı üreticiye göre farklılık gösterebilir.

  • No: Trakeostomi kanülünün numarası
  • ID: Kanülün iç çapı (mm). İç kanüllü modellerde iç kanülün uç noktasındaki iç çaptır.
  • OD: Kanülün dış çapı (mm)
  • AB: Kanül uzunluğu (mm)
  • PL: Proksimal uzunluk (mm)
  • RL: Radyal uzunluk (mm)
  • DL: Distal uzunluk (mm)
  • CD: Kaf (balon) şişikken çapı (mm)

Bazı üreticilerin ölçü tablolarında ve teknik çizimlerinde ise kanülün bölümleri daha ayrıntılı olarak ölçülür ve şu kısaltmalar da kullanılır. Bu ölçülerin kanülün hangi noktasından alındığı üreticinin teknik çizimlerinde gösterilir.

  • A: Kanülün uç noktasından açılı (kıvrımlı) bölgeye kadar olan uzunluk (mm)
  • B: Boyun plakasından açılı bölgeye kadar olan uzunluk (mm)
  • BA: Kanülün eğim açısı
  • C: Açılı bölgenin uzunluğu (mm)
  • IC: İç kanül
  • OC: Dış kanül
  • ID-IC: İç kanülün uç noktasındaki iç çap (mm)
  • ID-OC: Dış kanülün uç noktasındaki iç çap (mm)
  • OD-OC bc: Dış kanülün uç noktasındaki dış çap (mm)
  • OD-OC bf: Dış kanülün boyun plakasının arkasındaki dış çapı (mm)
  • L: Uzunluk (mm)
  • OB: Kanülün uç noktasından boyun plakasına kadar olan uzunluk (mm)
  • TL: Kanülün orta çizgisi boyunca boyun plakasından kanül ucuna kadar olan uzunluk (mm)
  • WT: Kanülün duvar kalınlığı, iç kanül, dış kanül ve aradaki boşluk dahil (mm)
  • REF: Ürünün referans (ürün) kodu

Kullanılan Kanül Artık Üretilmiyorsa Ne Yapılmalıdır?

Kullanılan kanülün üretimi durduysa veya bulunamıyorsa, aynı ölçülerdeki ve aynı özellikteki (kaflı veya kafsız, fenestralı veya deliksiz, iç kanüllü veya iç kanülsüz, aynı malzeme) başka bir ürün seçilebilir. Bunun için mevcut kanülün ürün kodu ve ölçüleri kayıt altında tutulmalı, yeni ürün bu ölçülerle karşılaştırılmalıdır. Hastanın konuşabildiği fenestralı bir kanül kullanılıyorsa, yeni kanülün de konuşmaya izin veren bir model olmasına dikkat edilmelidir. Geçiş kararı ve ilk kanül değişimi hekim kontrolünde yapılmalıdır.

Kaf Basıncı Nasıl Kontrol Edilir?

Kaflı kanül kullanan hastalarda kafın içindeki basınç düzenli olarak kaf basınç manometresiyle ölçülmelidir. Kafa bağlı ince hattın ucundaki küçük kontrol balonu (pilot balon) kafın şişkinliğini yansıtır. Kaf soluk borusunun içinde kaldığı için görülemez, şişip şişmediği pilot balondan anlaşılır. Pilot balonu elle yoklayıp “kulak memesi kıvamında” olup olmadığına bakmak pratikte sık kullanılan bir yöntemdir. Ancak bu yöntem basıncı güvenilir şekilde göstermez. Kaf, kanülün etrafından hava kaçmasını önleyen en düşük basınçta tutulur. Klinik rehberlerin çoğu bu basıncın 20 ile 30 cmH2O arasında tutulmasını önerir. Basınç en az 8 saatte bir ölçülmeli, ayrıca hastanın pozisyonu değiştikten, kanül hareket ettikten veya hava kaçağı fark edildiğinde yeniden kontrol edilmelidir. Basıncı sürekli ölçüp sınırlar içinde tutan otomatik kaf basınç kontrol cihazları da vardır.

Kaf basıncı çok yüksek olursa kafın soluk borusu duvarına temas ettiği bölgede kan dolaşımı bozulur. Zamanla yara, soluk borusunda darlık (stenoz) veya duvarda yumuşama gelişebilir. Kaf basıncı düşük olursa ise kafın üzerinde biriken salgılar kafın kenarından akciğerlere sızar ve zatürre riski artar. Kaf söndürülmeden önce kafın üzerinde biriken salgılar mutlaka aspire edilmelidir.

Ventilatör İlişkili Pnömoni (VİP) Nedir?

Ventilatör ilişkili pnömoni (VİP), mekanik ventilatöre bağlı hastalarda gelişen zatürredir ve yoğun bakımda en sık görülen enfeksiyonlardan biridir. Kafın kenarından akciğerlere sızan salgılar VİP’in başlıca nedenlerindendir. Kaf basıncının doğru aralıkta tutulması, kafın üzerindeki salgıların düzenli aspire edilmesi, hasta yatağının baş tarafının yükseltilmesi ve ağız bakımının düzenli yapılması VİP riskini azaltır.

Trakeostomi Bağı Nasıl Seçilir?

Trakeostomi bağı, kanülün boyuna sabitlenmesini ve yerinden çıkmamasını sağlar. İnce ve sert bağlar boyunda sürtünmeye ve yaraya yol açabildiği için geniş, yumuşak ve cırt cırtlı (velkro) bağlar tercih edilir. Bağ, boyun ile bağ arasına bir parmak sığacak sıkılıkta bağlanmalıdır. Daha gevşek bağlanırsa kanül yerinden çıkabilir, daha sıkı bağlanırsa ciltte yara oluşabilir. Islanan veya kirlenen bağ değiştirilmelidir. Bağ değiştirilirken kanülün yerinden çıkmaması için kanül bir kişi tarafından tutulmalıdır.

Trakeostomi Kanülüyle İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?

Kaf Şişirildiği Halde Kanül Dışarı Doğru Çıkıyorsa Ne Yapılmalıdır?

Kafı daha fazla şişirmek bu sorunun çözümü değildir. Kaf basıncı yükseldikçe soluk borusu duvarına zarar verme riski artar, bu nedenle kaf basıncı önerilen aralıkta tutulmalıdır. Kanülün dışarı doğru kaymasının nedenleri arasında kanülün uzunluğunun veya eğiminin hastanın boyun yapısına uygun olmaması, trakeostomi bağının gevşek olması ve ventilatör hortumunun ağırlığıyla kanülü çekmesi sayılabilir. Ventilatör hortumu kanülü çekmeyecek şekilde desteklenmeli ve bağ doğru sıkılıkta bağlanmalıdır. Kanülün uzunluğu yetersizse daha uzun bir model veya boyun plakasının yeri ayarlanabilen bir model gerekebilir. ALS gibi solunum kaslarını etkileyen hastalıklarda kanül sorunları hayati risk oluşturabileceği için durum vakit kaybetmeden hastanın hekimine bildirilmeli, uygun kanül hekim tarafından belirlenmelidir. Kanülün yerinden çıkması durumunda ne yapılacağı önceden hekimle konuşulmalı ve acil durumda 112 aranmalıdır.