Icerige gec / Skip to content
English

Tekerlekli Sandalyelerin Çeşitleri Nelerdir?

Yaralanma, felç, nörolojik hastalıklar, ileri yaş veya aşırı kilo gibi nedenlerle doğuştan ya da sonradan yürüme güçlüğü yaşanabilir. Tekerlekli sandalye, geçici veya kalıcı olarak yürümekte zorlanan kişilerin hareket etmesini sağlayan tıbbi bir üründür. Kullanıcının günlük yaşamını, eğitimini, işini, seyahatini ve sosyal hayatını sürdürmesine yardımcı olur; kişisel bakım, beslenme ve tedavi uygulamalarını da kolaylaştırır. Fiziksel engeli olan kişiler için olduğu kadar zihinsel engeli olan kişiler için tasarlanmış modeller de vardır.

Tekerlekli koltukların bilinen en eski örnekleri milattan önceki yüzyıllara, Çin ve Antik Yunan’a kadar uzanır. Kendi kendine hareket ettirilebilen ilk sandalyeyi 1655’te felçli bir saat ustası olan Stephan Farffler yapmıştır; bu üç tekerlekli araç, kollarla çevrilen bir mekanizmayla ilerliyordu. 18. yüzyılın ortalarında İngiltere’nin Bath kentinde geliştirilen ve kentin adıyla anılan tekerlekli koltuklar, bu araçların daha geniş kesimlerce kullanılmasını sağlamıştır. Bugün kullanılan katlanır çelik tekerlekli sandalyenin temeli ise 1933’te mühendisler Harry Jennings ve Herbert Everest tarafından atılmıştır. Çapraz (X) katlanma sistemi günümüzde de yaygın olarak kullanılır.

Tekerlekli Sandalyelerin Çeşitleri Nelerdir?

Tekerlekli sandalyeler hareket ettirilme şekline göre manuel ve akülü olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Ev gibi kapalı alanlar ve sokak gibi açık alanlar için üretilen modelleri vardır; açık alan modelleri daha dayanıklıdır. Gövdeleri boyalı çelik veya alüminyum olabilir; alüminyum gövdeler daha hafiftir ve paslanmaz. Çocuklar ve yetişkinler için farklı ölçülerde, bazı hastalıklara özel aksesuarlarla donatılmış modeller de üretilir. Birçok model, kullanıcının ölçülerine göre kişiye özel olarak da üretilebilir. Kullanım amacına ve özelliklerine göre başlıca tekerlekli sandalye çeşitleri şunlardır:

  • Manuel tekerlekli sandalye
  • Akülü tekerlekli sandalye
  • Akülü engelli scooter
  • Katlanır tekerlekli sandalye
  • Lazımlıklı tekerlekli sandalye
  • Banyo amaçlı tekerlekli sandalye
  • Sporcu tipi tekerlekli sandalye
  • Çocuk tipi tekerlekli sandalye
  • Kapalı alan (refakatçi itmeli) tekerlekli sandalye
  • Açık alan tipi tekerlekli sandalye
  • MR uyumlu tekerlekli sandalye
  • Ayakta durma özellikli tekerlekli sandalye

Bu özellikler çoğu zaman tek bir modelde birlikte bulunur. Örneğin bir manuel sandalye hem katlanır hem lazımlıklı olabilir.

Manuel Tekerlekli Sandalye

Kullanıcının kendi kol gücüyle ya da refakatçinin arkadan itmesiyle hareket eden tekerlekli sandalyelere manuel tekerlekli sandalye denir. Büyük arka tekerlekli modellerde kullanıcı, tekerleğin dışındaki çemberleri iterek sandalyeyi kendisi yönlendirir.

Katlanabilen, tekerlekleri tek tuşla sökülebilen, kolçakları ve ayaklıkları çıkarılabilen, ayaklıkları yükseltilebilen, sırtı yatırılabilen ve baş desteği takılabilen modelleri vardır. Hafif aktif kullanıcı sandalyeleri olarak adlandırılan modellerin ağırlığı 10 kg’ın altına inebilir; bu sandalyeler kullanıcının ölçülerine göre ayarlanır ve daha az güçle itilir.

Akülü Tekerlekli Sandalye

Şarj edilebilir aküsü ve elektrik motoru olan tekerlekli sandalyelere akülü tekerlekli sandalye denir. Kolçağa takılan kontrol panelindeki kumanda kolu (joystick) ile yönlendirilir. Panelde ayrıca akü doluluk ve hız göstergeleri bulunur. Ellerini kullanamayan kişiler için çene, baş veya nefesle kumanda edilebilen kontrol sistemleri de vardır. Beyin sinyalleriyle yönlendirilen tekerlekli sandalyeler üzerinde ise araştırmalar sürmektedir.

Akülü sandalyelerin de katlanabilen, sırtı yatabilen ve ayaklıkları yükselen modelleri vardır. Birçok model aküsü söküldükten sonra katlanır; hafif lityum aküyle üretilen bazı modeller ise akü takılıyken katlanabilir. Karbon fiber veya alüminyum gövdeli en hafif katlanır akülü sandalyelerin ağırlığı akü dahil yaklaşık 14-16 kg’a kadar iner.

Akülü Engelli Scooter

Daha çok açık alan için tasarlanmış, akülü tekerlekli sandalyeye göre daha güçlü motora ve daha yüksek kapasiteli aküye sahip, uzun mesafe gidebilen ve eğimli yolları çıkabilen araçlara akülü engelli scooter denir. 3 veya 4 tekerlekli modelleri vardır ve oturma alanı daha geniştir. Gidon ile yönlendirildiği için kullanıcının ellerini ve kollarını kullanabilmesi, oturma dengesini koruyabilmesi gerekir.

Katlanır Tekerlekli Sandalye

Katlanma özelliği hem manuel hem de akülü sandalyelerin birçok modelinde bulunur. Kolçakları, ayaklıkları ve tekerlekleri çıkarılabilen modeller katlandığında daha küçük ve hafif hale gelir; böylece araç bagajına yerleştirmek ve evde saklamak kolaylaşır.

Araç bagajına sığacak bir sandalye seçilirken sandalyenin katlanmış ölçüleri ve en ağır parçasının ağırlığı, bagajın ölçüleri ve sandalyeyi kaldıracak kişinin gücü birlikte değerlendirilmelidir. Bu bilgiler ürünün kullanım kılavuzunda yazar.

Lazımlıklı Tekerlekli Sandalye

Oturağında lazımlık boşluğu bulunan ve oturağın altına lazımlık kabı yerleştirilebilen tekerlekli sandalyelere lazımlıklı tekerlekli sandalye denir. Boşluğun üzerindeki minder kaldırıldığında kullanıcı tuvalet ihtiyacını sandalyeden kalkmadan giderebilir. Bu özellik bazı manuel ve akülü modellerde bulunur, bazılarına ise sonradan eklenebilir.

Banyo Amaçlı Tekerlekli Sandalye

Yatağa bağımlı hastaların ve tekerlekli sandalye kullanıcılarının banyosunu kolaylaştırmak için tasarlanmış, sudan etkilenmeyen ve paslanmayan sandalyelere banyo amaçlı tekerlekli sandalye denir. Kişi oturabiliyorsa sandalyede rahatça yıkanabilir; oturma dengesi zayıfsa sabitleme kemeriyle düşmesi önlenir.

Havuz, deniz ve kumsalda kullanılan, geniş tekerlekli ve şezlonga benzeyen modeller de vardır. Bu sandalyelere havuz sandalyesi, deniz sandalyesi veya plaj sandalyesi denir. Banyo sandalyeleri gibi sudan etkilenmezler.

Sporcu Tipi Tekerlekli Sandalye

Tekerlekli sandalye basketbolu, tenis, ragbi ve yarış gibi spor dalları için üretilen sandalyeler hafif ve dayanıklı alüminyum, titanyum veya karbon fiber malzemeden yapılır. Tasarımı yapılan spora göre değişir. Basketbol sandalyelerinin arka tekerlekleri, dengeyi ve dönüş kabiliyetini artırmak için yaklaşık 15-20 derece eğimli (kamber açılı) takılır; arkaya devrilmeyi önleyen küçük bir destek tekerleği ve kullanıcıyı sandalyeye sabitleyen kayışlar bulunur. Bu sandalyeler sporcunun ölçülerine göre üretilir. Basketbol ve tenis sandalyeleri genellikle 9-11 kg, yarış sandalyeleri ise 8-10 kg civarındadır.

Günlük kullanım için tasarlanmış bir sandalyeyle sportif hareketler yapmak hem sandalyeyi zorlar hem de sakatlanma riskini artırır. Bu nedenle düzenli spor yapan kişilerin o spora özel bir sandalye kullanması gerekir. Normal bir tekerlekli sandalyeye takılarak onu elle çevrilen pedallı bir araca dönüştüren el bisikleti (handbike) üniteleri de vardır. Ülkemizde tekerlekli sandalye basketbolu en çok bilinen tekerlekli sandalye sporlarından biridir. Spor sandalyelerinin çoğu manueldir; ancak ağır engelli sporcuların oynadığı akülü sandalye futbolunda, önüne topa vurmayı sağlayan koruma takılmış özel akülü sandalyeler kullanılır.

Çocuk Tipi Tekerlekli Sandalye

Çocukların vücut ölçülerine ve bakım ihtiyaçlarına göre küçük boyutlarda üretilen sandalyelere çocuk tipi tekerlekli sandalye denir. Tekerlekli sandalyenin çocuğun o anki ölçülerine uygun olması gerekir. Çocuk büyüyecek diye büyük boy sandalye almak, duruş bozukluklarına ve ortopedik sorunlara yol açabilir. Bunun yerine çocukla birlikte belirli bir ölçüye kadar büyütülebilen modeller tercih edilmelidir.

Çocuk sandalyelerinin farklı renklerde gövdeleri ve desenli tekerlek kapakları olan modelleri vardır. Sandalyenin çocuğun hoşuna gitmesi, onu daha istekli kullanmasına yardımcı olur. Yetişkin tipi sandalyeler ise yetişkinlerin vücut ölçülerine ve beslenme, bakım, eğitim, seyahat, iş hayatı gibi günlük ihtiyaçlarına göre farklı aksesuarlarla donatılır.

Kapalı Alan (Refakatçi İtmeli) Tekerlekli Sandalye

Ev, hastane ve bakım merkezi gibi kapalı alanlarda kullanılmak üzere tasarlanmış, dört tekerleği de küçük olan sandalyelerdir. Kapılardan ve koridorlardan kolayca geçebilmeleri için dar ve hafif üretilirler. Tekerlekleri küçük olduğu için kullanıcı sandalyeyi kendisi süremez; refakatçi arkadan iterek yönlendirir. Hastane içinde hasta taşımada sık kullanılırlar.

Açık Alan Tipi Tekerlekli Sandalye

Sokak, park ve alışveriş merkezi gibi açık alanlarda kullanılan sandalyelerin arka tekerlekleri büyük, ön tekerlekleri ise manevra kabiliyeti için küçüktür. Arka tekerleklerin dışında kullanıcının sandalyeyi kendisi itmesini sağlayan çember bulunur. Boyası güneşten ve yağmurdan, bağlantı noktaları yoldaki çukurlardan ve titreşimden daha az etkilenir. Oturak, sırt ve kolçak bölümleri daha dayanıklı malzemelerden üretilir.

MR Uyumlu Tekerlekli Sandalye

Manyetik rezonans (MR) çekim odasında kullanılabilen tekerlekli sandalyelere MR uyumlu tekerlekli sandalye denir. Bu sandalyelerde mıknatısa çekilen (ferromanyetik) metal kullanılmaz; gövde genellikle alüminyum gibi manyetik olmayan metallerden veya kompozit malzemelerden üretilir. MR cihazının güçlü mıknatısı, çelik parçalı sıradan bir sandalyeyi büyük bir hızla kendine çekebilir ve ciddi yaralanmalara yol açabilir.

Ürün etiketinde “MR Safe” (MR ortamında güvenli) veya “MR Conditional” (belirtilen koşullarda güvenli) ifadesi bulunur. Metal parça içeren sandalyeler en fazla “MR Conditional” olabilir ve yalnız etikette belirtilen manyetik alan gücüne sahip cihazların bulunduğu odalarda kullanılabilir. Etiketi olmayan bir sandalye MR odasına sokulmamalıdır.

Ayakta Durma Özellikli Tekerlekli Sandalye

Kullanıcıyı oturur pozisyondan ayakta durma pozisyonuna getirebilen tekerlekli sandalyelere ayakta durma özellikli (ayağa kaldıran) tekerlekli sandalye denir. Kemerler ve diz, göğüs destekleriyle kullanıcının güvenliği sağlanır. Manuel ve akülü modelleri vardır. Ayakta durabilmek, oturma bölgesindeki basıncı azaltarak bası yarası riskini düşürebilir, yüksek raflara ve tezgahlara ulaşmayı kolaylaştırır. Bu sandalyenin kullanıcıya uygun olup olmadığına hekim ve fizyoterapist karar verir.

Manuel Tekerlekli Sandalyeye Akü Takılabilir mi?

Manuel tekerlekli sandalyeler doğrudan akülü sandalyeye dönüştürülemez. Ancak uyumlu bazı manuel sandalyelere elektrikli destek üniteleri takılabilir. Bu ünitelerde ya arka tekerlekler, göbeğinde motor ve akü bulunan tekerleklerle değiştirilir ya da sandalyenin önüne veya arkasına takılan bir sürüş ünitesi kullanılır. Motorlu tekerlekler, kullanıcı çemberi ittiğinde devreye girerek itme gücünü artırır ve yokuşlarda kolaylık sağlar. Sandalyenin bu ünitelere uygun olup olmadığı, gövde yapısı ve taşıma kapasitesi kontrol edilmelidir. Kullanıcı sandalyeyi hiç itemiyorsa akülü tekerlekli sandalye daha doğru bir seçimdir.

Tekerlekli Sandalye Seçerken Nelere Dikkat Edilir?

Tekerlekli sandalye, kullanıcının vücut ölçülerine ve günlük yaşamına göre seçilir. Yanlış ölçüdeki bir sandalye duruş bozukluklarına, bası yaralarına ve omuz ağrılarına yol açabilir. Seçim yaparken şu noktalara dikkat edilmelidir:

  • Oturak genişliği: Oturunca kalçanın iki yanında birer parmak kadar boşluk kalmalıdır. Çok geniş oturak kullanıcının yana kaymasına, dar oturak ise basınca neden olur.
  • Oturak derinliği: Oturağın ön kenarı ile dizin arkası arasında iki-üç parmak (yaklaşık 3-6 cm) kadar boşluk kalmalıdır.
  • Sırt yüksekliği ve ayaklık: Sırt, kullanıcının gövde dengesine göre seçilir; ayaklıklar, uyluk oturağa tam oturacak yükseklikte ayarlanır.
  • Kullanım yeri: Ev içinde dar kapılardan geçebilmesi, dışarıda ise engebeli yollara dayanıklı olması gerekir.
  • Ağırlık ve taşınabilirlik: Sık araçla taşınacaksa hafif ve katlanır modeller tercih edilir.
  • Minder: Uzun süre oturan kişilerde bası yarasını önlemek için uygun bir oturma minderi kullanılmalıdır.

Hangi sandalyenin uygun olduğuna kullanıcının durumuna göre hekim ve fizyoterapist karar verir.

Hastanede Kullanılan Tekerlekli Sandalyeler Nasıl Temizlenir?

Hastanelerde kullanılacak tekerlekli sandalyelerin oturak ve sırt kılıfları sıvı geçirmez, gözeneksiz (örneğin vinil kaplı) malzemeden seçilmelidir. Bu yüzeyler silinerek kolayca temizlenir; kumaş yüzeyler ise sıvıyı emdiği için zor temizlenir. Tekerlekli sandalyeler sağlam deriyle temas eden ürünler olduğu için sterilize edilmez; her hastadan sonra temizlenir ve üreticinin uygun bulduğu bir yüzey dezenfektanıyla silinir. Kolçaklar, el tutamakları, frenler ve itme çemberleri sık dokunulan yüzeyler olduğu için özellikle dikkatle temizlenmelidir.

Merdivenlerde Tekerlekli Sandalye Nasıl Taşınır?

Tekerlekli sandalyedeki bir kişiyi merdivenden indirmek veya çıkarmak oldukça zordur ve düşme riski taşır. Bu iş için akülü merdiven inme-çıkma cihazları kullanılır. Bazı modeller tekerlekli sandalyeyle birlikte, bazıları ise kendi oturağıyla kullanılır. Kendi oturağı olan modeller, tekerlekli sandalye kullanmayan ama merdiven çıkmakta zorlanan kişiler için de uygundur. Bu cihazlar tek bir refakatçinin güvenle kullanabileceği şekilde tasarlanır. Tekerlekli sandalyeyle kullanılan modeller genellikle uygun bağlantı parçası takılabilen manuel sandalyelerle çalışır ve cihazı kullanacak refakatçinin önceden eğitim alması gerekir. Bazı kaynaklarda asansörü olmayan kamu binaları ve özel okullar gibi kurumların, engelli erişilebilirliğine ilişkin düzenlemeler kapsamında bu tür cihazları bulundurması gerektiği belirtilmektedir; yükümlülüğün kapsamı kurum türüne göre değiştiği için güncel mevzuat kontrol edilmelidir.

Tekerlekli Sandalyeyi SGK Karşılar mı?

SGK, sağlık kurulu raporu ve reçete ile tekerlekli sandalye bedelini Sağlık Uygulama Tebliği’nde (SUT) belirlenen tutara kadar karşılar; aradaki fark kullanıcı tarafından ödenir. Hangi sandalye türü için hangi uzman hekimlerin raporu gerektiği, ödeme tutarları ve yenileme süreleri SUT’ta belirlenir ve zaman içinde değişebilir. Tekerlekli sandalyelerin fiyatı ise türüne, malzemesine ve özelliklerine göre büyük farklılık gösterir.