Icerige gec / Skip to content
English

Solunumla İlgili Temel Bilgiler Nelerdir?

Canlılarda kan ile atmosfer havası arasındaki gaz değişimini sağlayan sisteme solunum sistemi denir. Solunum sisteminin en önemli görevi oksijenin kana geçmesini ve kanda biriken karbondioksitin dışarı atılmasını sağlamaktır. Solunum organları canlı türlerine göre farklılık gösterir. Bu organların çalışma şekli ve yapısı da farklı olabilir. Deri, solungaç, trake ve akciğer solunumu bu farklılığa örnek verilebilir. İnsanlarda solunum dış solunum, iç solunum ve hücresel solunum olarak üçe ayrılır. Dış solunum, kan ile atmosfer havası arasında yapılan oksijen ve karbondioksit alışverişidir. İç solunum, kan ile doku hücreleri arasındaki gaz alışverişidir. Hücresel solunum ise hücrelerde besinlerden enerji üretilmesidir. Solunumun canlı yaşamında birçok görevi vardır. Gaz değişimi, kanın pH değerinin düzenlenmesi, vücut sıcaklığının düzenlenmesi, vücudun savunması ve sesin çıkarılması en önemli görevleri arasındadır. Solunum sistemi hayati bir mekanizmadır ve vücuttaki birçok bileşenden oluşur. Bu nedenle solunum hastalıklarının etkisi de çok büyük olur ve beyin başta olmak üzere tüm organlarda hasara yol açabilir. Solunum hastalıklarının tedavisinde ilaçlar ve cihazlar kullanılabilir. Tedavi şekli hastalığın çeşidine ve ağırlığına göre belirlenir. Cihaz tedavilerinde kullanılan birçok solunum parametresi vardır. Bu parametreler hastalığın ağırlığına göre ayarlanmalı ve gerekirse zamanla değiştirilmelidir. Parametre değişikliklerinin bir kısmı hekimin yönlendirmesiyle hastalar veya hasta yakınları tarafından yapılabilirken bir kısmı yalnızca hekim tarafından yapılmalıdır.

Solunum Sistemi Hangi Organlardan Oluşur?

Solunum sistemi, vücuttaki karbondioksitin oksijenle yer değiştirmesini sağlar. Üst solunum yolu, alt solunum yolu ve diyaframdan oluşur. Solunum sisteminin tamamındaki yapısal organlar şunlardır:

  • Ağız
  • Burun
  • Yutak (farinks)
  • Gırtlak (larinks)
  • Soluk borusu (trake)
  • Bronş
  • Akciğer
  • Alveol
  • Diyafram

Üst Solunum Yolu Nedir?

Ses tellerinin üzerinde kalan solunumla ilgili kısımların tamamına üst solunum yolu denir. Üst solunum yolu şu kısımlardan oluşur:

  • Ağız
  • Burun
  • Yutak (farinks)
  • Gırtlak (larinks)

Ağız: İki çene arasında yer alan, sesin çıkması, solunum ve besin alma gibi işlevleri olan, içinde dil ve dişler bulunan vücut boşluğudur.

Burun: Ağzın üstünde, alınla üst dudak arasında yer alan, iki delikli solunum ve koku alma organıdır. Burun kanalı solunan havayı temizler, ısıtır ve nemlendirir. Konuşmaya da yardımcı olur.

Yutak (farinks): Ağız boşluğu ile burun boşluğunun birleştiği yere yutak denir. Alınan besinlerin yemek borusuna geçmesini sağlar ve solunum sisteminde de görev alır. Farinks üç bölümden oluşur: nazofarinks, orofarinks ve laringofarinks. Burun nazofarinkse, nazofarinks ağız boşluğuyla ilişkili olan orofarinkse, orofarinks de laringofarinkse açılır. Laringofarinks ise gırtlağa ve yemek borusuna açılır.

Gırtlak (larinks): Boyun bölgesinde, yutaktan sonra yer alır. Devamında soluk borusu ve akciğerler bulunur. Solunum yolunun önemli bir parçasıdır ve ses telleri de bu bölümde bulunur.

Alt Solunum Yolu Nedir?

Ses tellerinin altında kalan solunumla ilgili kısımların tamamına alt solunum yolu denir. Alt solunum yolu şu kısımlardan oluşur:

  • Soluk borusu (trake)
  • Bronş
  • Akciğer
  • Alveol

Soluk borusu (trake): Kıkırdak halkalardan oluşan bir yapıdır. İç yüzeyi, yalancı çok katlı epitel dokudan oluşan mukozayla kaplıdır. Bu yapı tüylüdür ve solunan havadaki yabancı maddeleri tutar.

Bronş: Soluk borusundan ayrılan kollara bronş adı verilir. Bronşlar, soluk borusundan gelen havayı sağ ve sol akciğerin içine, akciğerlerden çıkan havayı ise soluk borusuna iletir.

Akciğer: Hava soluyan omurgalılarda temel solunum organıdır. Ana görevi atmosferdeki oksijeni kana iletmek ve kandaki karbondioksiti dışarı atmaktır. Akciğerlerin solunumla ilgili olmayan görevleri de vardır.

Alveol: Akciğerlerde milyonlarca bulunan, gaz değişiminin gerçekleştiği çok ince duvarlı hava kesecikleridir. İç yüzeyleri nemlidir.

Diyafram Nedir?

Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran ve solunumda görev alan en önemli kastır. Göğüs kafesine bağlıdır. Nefes alırken diyafram kasılarak düzleşir ve göğüs boşluğunun genişlemesini sağlar. Böylece akciğerlerin içindeki basınç düşer ve akciğerlere hava dolar. Nefes verirken diyafram gevşeyerek yukarı doğru kubbeleşir ve göğüs boşluğu daralır. Böylece akciğerlerin içindeki basınç artar ve hava dışarı atılır.

Solunumla İlgili Temel Tanımlar Nelerdir?

Nefes: Havanın akciğerlere çekilmesine veya akciğerlerden dışarı atılmasına verilen isimdir.

Nefes almak (inspirasyon, inspiration): Akciğerlere hava çekilmesidir.

Nefes vermek (ekspirasyon, expiration, exhalation): Akciğerlerdeki havanın dışarı verilmesidir.

Solunum: Bir nefes alma ve ardından bir nefes verme eylemlerinin bütünüdür.

Ventilasyon: Havanın akciğerlerin içine ve dışına hareketidir. Temel amacı oksijence zengin havanın akciğerlere alınması ve karbondioksit oranı yüksek havanın dışarı atılmasıdır.

Mekanik ventilasyon: Solunum işlevinin bir cihaz yardımıyla yapay olarak desteklenmesi ya da sürdürülmesidir.

Göğüs kafesi (toraks): İnsan vücudunun boyun ile karın arasında kalan bölümüdür. Solunumun en önemli aşamaları bu bölümde gerçekleşir.

Mekanik Ventilasyonun Temeli Nedir?

Mekanik ventilasyonun temeli dört parametreyle açıklanabilir: akış, basınç, zaman ve hacim.

Akış Nedir?

Akış, birim zamanda geçen hava hacmidir (akış = hacim / zaman). Mekanik ventilasyonda akış genellikle litre/dakika cinsinden belirtilir.

Basınç Nedir?

Basınç, birim alana uygulanan kuvvettir (basınç = kuvvet / alan). Mekanik ventilasyonda basınç birimi olarak genellikle cmH2O (santimetre su) kullanılır. Bazı cihazlarda hPa veya mbar birimleri de kullanılabilir. 1 cmH2O, 4 °C sıcaklıktaki 1 cm yüksekliğindeki su sütununun tabana uyguladığı basınçtır. Birimler arasındaki dönüşümler şöyledir:

  • 1 cmH2O = yaklaşık 98,06 Pascal
  • 1 hPa = 1 mbar = yaklaşık 1,02 cmH2O
  • 1 mmHg = yaklaşık 1,36 cmH2O = 0,133 kPa = 0,0193 psi = 1,333 mbar

Zaman Nedir?

Mekanik ventilasyonda zaman için genellikle saniye veya dakika kullanılır. Örneğin dakikadaki solunum sayısı “rate” veya “frekans” olarak adlandırılır.

Hacim Nedir?

Mekanik ventilasyonda hacim için litre veya mililitre kullanılır.

Mekanik Ventilasyon Modları Neye Göre Çeşitlendirilir?

Ventilasyon modları genel olarak şu özelliklere göre çeşitlendirilir:

  • Akciğer içinde oluşan basınca göre:
    • Pozitif basınçlı ventilasyon
    • Negatif basınçlı ventilasyon
  • Mekanik ventilatör bağlantısına göre:
    • Non-invaziv ventilasyon
    • İnvaziv ventilasyon
  • İnspirasyonun başlama şekline göre
  • İnspirasyonun hedefine göre
  • İnspirasyondan ekspirasyona geçiş şekline göre

Cihazlardaki ventilasyon modları çoğunlukla inspirasyonun başlama şekline göre çeşitlendirilir:

  • İnspirasyonu ventilatör başlatır (zaman tetikli, kontrollü ventilasyon):
    • Volüm kontrollü
    • Basınç kontrollü
  • İnspirasyonu hasta başlatır (hasta tetikli, yardımlı ventilasyon):
    • Asist kontrollü ventilasyon (A/C)
    • Senkronize aralıklı zorunlu ventilasyon (SIMV)
    • Basınç destekli ventilasyon (PSV)
  • Spontan ventilasyon:
    • CPAP
    • BPAP

Mekanik Ventilasyon Bağlantı Çeşitleri Nelerdir?

Non-İnvaziv Mekanik Ventilasyon Nedir?

Soluk borusuna delik açmadan, maske yardımıyla solunum desteği verilmesine non-invaziv mekanik ventilasyon denir. Bunu sağlayan cihazlara non-invaziv mekanik ventilatör adı verilir.

Non-İnvaziv Mekanik Ventilatör Çeşitleri Nelerdir?

  • CPAP cihazı
  • Otomatik CPAP (OTOCPAP) cihazı
  • BPAP cihazı
  • BPAP ST cihazı
  • Hedef hacimli BPAP ST cihazı
  • Otomatik BPAP (OTOBPAP) cihazı
  • ASV cihazı

İnvaziv Mekanik Ventilasyon Nedir?

İnvaziv mekanik ventilasyonda maske kullanılmaz. Trakeostomi kanülü veya endotrakeal tüp gibi tıbbi malzemelerle hava yoluna doğrudan bağlanılarak uygulanan ventilasyon tipidir. Bu amaçla kullanılan mekanik ventilatörler genellikle non-invaziv cihazlara göre çok daha gelişmiştir ve solunum modları ile parametreleri daha ayrıntılı ayarlanabilir.

İnvaziv Mekanik Ventilatör Çeşitleri Nelerdir?

  • Ev tipi mekanik ventilatör
  • Transport mekanik ventilatör
  • Yoğun bakım mekanik ventilatörü

Mekanik Ventilasyon Parametreleri Nelerdir?

IPAP Nedir?

IPAP (inspiratory positive airway pressure), nefes alma sırasında cihazın solunum yoluna uyguladığı pozitif basınçtır. Bazı cihazlarda “Pi” olarak gösterilir.

EPAP Nedir?

EPAP (expiratory positive airway pressure), nefes verme sırasında cihazın solunum yoluna uyguladığı pozitif basınçtır. Bazı cihazlarda “Pe” olarak gösterilir.

PEEP Nedir?

PEEP (positive end expiratory pressure, pozitif ekspirasyon sonu basıncı), nefes vermenin sonunda solunum yollarında ve akciğerlerde korunan, atmosfer basıncının üzerindeki basınçtır. Alveollerin kapanmasını önlemeye yardımcı olur.

Ramp (Rampa) Nedir?

Yüksek tedavi basıncının başlangıçta kullanıcıyı rahatsız etmemesi için belirli bir süre boyunca çalışan, açılıp kapatılabilen basınç yükseltme özelliğidir. Bu özellik açıkken cihaz önce düşük basınçla başlar ve ayarlanan süre içinde tedavi basıncına kadar çıkar.

Rate (Frekans) Nedir?

Dakikadaki solunum sayısıdır. Sağlıklı yetişkinlerde dinlenme halinde solunum sayısı genellikle dakikada 12-20 arasındadır. Çocuklarda ve bebeklerde daha yüksektir.

Backup Rate Nedir?

Backup rate (yedek solunum sayısı), hastanın kendi solunum sayısı ayarlanan değerin altına düştüğünde cihazın devreye girerek verdiği en az solunum sayısıdır. Hasta yeterli sayıda nefes alıyorsa cihaz bu solunumları vermez. Örneğin BPAP ST cihazlarında bulunur.

FiO2 Nedir?

Hastaya verilen havadaki oksijen yüzdesidir. Ortam havasında bu oran yaklaşık %21’dir.

Flow (Akış) Nedir?

Akış, birim zamanda hastaya giden hava hacmidir ve genellikle litre/dakika cinsinden belirtilir. Basınç modlarında diğer parametrelere bağlı olarak oluşan ve cihaz tarafından ölçülen bir değerdir. Bazı hacim modlarında ise akış ayarlanabilir.

Ti Nedir?

Ti (inspiratory time), nefes alma süresidir. Nefes almanın süresini saniye veya milisaniye olarak belirleyen parametredir.

Te Nedir?

Te (expiratory time), nefes verme süresidir. Nefes vermenin süresini saniye veya milisaniye olarak belirleyen parametredir.

Paw Nedir?

Paw (airway pressure), solunum yolunda oluşan basınçtır.

Rise Time Nedir?

Rise time (yükselme zamanı), basıncın EPAP değerinden IPAP değerine ne kadar hızlı yükseleceğini ayarlayan parametredir.

I/E Oranı Nedir?

I/E (inspiratory time / expiratory time), nefes alma süresinin nefes verme süresine oranıdır. Sağlıklı bir yetişkinde I/E oranı genellikle 1/2’dir.

I/T Oranı Nedir?

I/T (inspiratory time / total time), nefes alma süresinin toplam solunum süresine oranıdır. I/(I+E) olarak da gösterilebilir.

P Plato Nedir?

P plato (plato basıncı), havanın hastaya verilmesinden hemen sonra ve nefes verme başlamadan hemen önce ölçülen basınçtır. Nefes almanın sonunda solunum çok kısa bir süre durdurularak ölçülür. Bu sırada hava akışı olmadığı için alveollerdeki basınç ile ağızdaki basınç eşitlenir.

Peak Pressure (PIP) Nedir?

PIP (peak inspiratory pressure, tepe basıncı), nefes alma sırasındaki basınç grafiğinin en yüksek noktasıdır.

Peak Flow Nedir?

Nefes alma sırasındaki akış grafiğinin en yüksek noktasıdır.

Tidal Hacim (Vt, Vti, Vte) Nedir?

Tidal hacim, her solunumda hastanın akciğerlerine giren veya akciğerlerinden çıkan hava miktarıdır ve mililitre (ml) cinsinden belirtilir. Vti, hasta nefes alırken ölçülen tidal hacimdir. Vte ise hasta nefes verirken ölçülen tidal hacimdir.

Leak (Kaçak) Nedir?

Mekanik ventilasyon sırasında maskeden, devreden veya bağlantılardan oluşan hava kaçağıdır. Genellikle litre/dakika veya mililitre cinsinden belirtilir.

Sigh (İç Çekme) Nedir?

Sigh parametresi açıksa, ventilatör belirli sayıda solunumda bir (örneğin her 50 solunumda bir) normalden daha fazla hacimde hava göndererek hastaya derin bir nefes aldırır. Bu nedenle iç çekme veya derin nefes parametresi olarak da adlandırılır.

Apnea Time (Apne Süresi) Nedir?

Hastanın solunumunun durduğu süreyi ifade eden değerdir ve saniye cinsinden belirtilir. Cihazlarda bu süre aşıldığında alarm verilmesi veya yedek solunumların başlaması için kullanılır.

Tetikleme (Trigger) Nedir?

Mekanik ventilatörün hastanın nefes almaya veya nefes vermeye başladığını algılaması için ayarlanan hassasiyet parametresidir. Tetikleme duyarlılığı veya trigger sensitivity olarak da adlandırılır. Bazı cihazlarda “Tetik I” nefes alma, “Tetik E” ise nefes verme safhası için kullanılır. Ayar aralığı ve hangi değerin en hassas olduğu cihaza göre değişir. Bazı cihazlarda 1-5 arası seçeneklerle ayarlanır ve 1 en hassas ayardır.

FRC Nedir?

FRC (functional residual capacity, fonksiyonel rezidüel kapasite), normal bir nefes vermenin sonunda akciğerlerde kalan hava hacmidir.

Raw Nedir?

Raw (airway resistance, solunum yolu direnci), solunum yolunun nefes alma veya verme sırasında hava akışına gösterdiği dirençtir.

Mekanik Ventilasyon Modları Nelerdir?

CPAP Modu Nedir?

CPAP (continuous positive airway pressure), solunum yoluna sürekli ve sabit bir pozitif basınç uygulanmasıdır.

BPAP Modu Nedir?

BPAP (bilevel positive airway pressure), nefes alma ve nefes verme sırasında iki farklı seviyede (IPAP ve EPAP) pozitif basınç uygulanmasıdır.

PSV S Modu Nedir?

PSV S (pressure support ventilation spontaneous, spontan basınç destekli ventilasyon) modunda cihaz hastanın kendi solunumuna basınç desteği verir.

PSV ST Modu Nedir?

PSV ST (pressure support ventilation spontaneous timed) modunda cihaz hastanın kendi solunumuna basınç desteği verir. Hastanın solunum sayısı ayarlanan değerin altına düşerse cihaz zaman ayarına göre yedek solunumlar verir.

PCV Modu Nedir?

PCV (pressure controlled ventilation), basınç kontrollü ventilasyondur.

PACV (P A/C) Modu Nedir?

PACV (pressure assist controlled ventilation), basınç asist kontrollü ventilasyondur.

P SIMV Modu Nedir?

P SIMV (pressure synchronized intermittent mandatory ventilation), senkronize aralıklı zorunlu basınç ventilasyonudur.

V SIMV Modu Nedir?

V SIMV (volume synchronized intermittent mandatory ventilation), senkronize aralıklı zorunlu hacim ventilasyonudur.

ASV Modu Nedir?

ASV (adaptive servo ventilation), adaptif servo ventilasyondur.

VCV Modu Nedir?

VCV (volume controlled ventilation), hacim kontrollü ventilasyondur.

VACV (V A/C) Modu Nedir?

VACV (volume assist controlled ventilation), hacim asist kontrollü ventilasyondur.

CMV Modu Nedir?

CMV (controlled mandatory ventilation), kontrollü zorunlu ventilasyondur.

IPPV Modu Nedir?

IPPV (intermittent positive pressure ventilation), aralıklı pozitif basınç ventilasyonudur.

Mekanik Ventilatörle İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?

Ev Tipi Ventilatörün Ayarlarını Aile Kendisi Değiştirebilir mi?

Ev tipi mekanik ventilatörlerin ayarları solunumu doğrudan etkilediği için hekim tarafından belirlenmelidir. Hekime danışmadan ayar değiştirmek tehlikeli olabilir. Ailelerin cihazın kullanımı, düğmeleri, ekrandaki seçenekler ve alarmlar konusunda cihazın yetkili servisinden ayrıntılı eğitim alması gerekir. Böylece yanlış işlem yapma riski azalır. Bazı ailelerin ayar yapabilmesinin nedeni, hekimin hangi durumda hangi değerin kullanılacağını önceden belirlemiş olması ve ailenin bu konuda eğitim almış olmasıdır. Benzer durumdaki ailelerle tanışmak ve deneyim paylaşmak için hasta dernekleri ve hasta yakını destek grupları yol gösterici olabilir.

Ventilatör Düşük Vte Alarmı Veriyorsa Ne Yapılmalıdır?

Düşük Vte alarmı, hastanın nefes verirken ölçülen tidal hacminin cihazda ayarlanan alt alarm sınırının altında kaldığını gösterir. Bu alarmın en sık nedeni devrede, bağlantılarda, nemlendiricide veya trakeostomi kanülünde oluşan hava kaçağıdır. Kanülün balonunun inmiş olması, devrenin yerinden çıkması, solunum yolunda sekresyon birikmesi ya da hastanın akciğer durumundaki değişiklikler de bu alarma neden olabilir. Önce devre ve bağlantılar kontrol edilmeli, kaçaklar giderilmeli ve gerekiyorsa aspirasyon yapılmalıdır. Alarm devam ediyorsa ya da hastada solunum sıkıntısı varsa vakit kaybetmeden hekime ve cihazın teknik servisine başvurulmalıdır. Alarm sınırlarının değiştirilmesine de hekim karar vermelidir.