Icerige gec / Skip to content
English

Solunum Cihazlarının Çeşitleri Nelerdir? Hangi Tedavilerde Kullanılır?

Solunum Cihazı Nedir?

Solunum cihazları, nefes almakta güçlük çeken hastaların solunumunu destekleyen ya da hiç nefes alamayan hastalar için solunumu cihazın yaptığı tıbbi cihazlardır. Akut durumlarda ve kronik hastalıklarda kullanılan farklı çeşitleri vardır. Hastanelerde, ambulanslarda ve evde bakılan hastalarda kullanılırlar; teknolojinin gelişmesiyle evde kullanılabilen cihazlar yaygınlaşmış, birçok hastanın tedavisi ve bakımı evde sürdürülebilir hale gelmiştir. Evde sürdürülen tedavi, hem ailelerin hem de sağlık sisteminin yükünü hafifletir.

CPAP cihazları da birer solunum cihazıdır. “Solunum cihazı” bir üst kategoridir; mekanik ventilatörler, CPAP-BPAP cihazları, oksijen konsantratörleri, oksijen tüpleri ve nebülizatörler bu kategorinin içinde yer alır.

Solunum Cihazlarının Çeşitleri Nelerdir?

Solunum cihazları işlevlerine ve özelliklerine göre birkaç çeşide ayrılır. Hastanın durumuna ve ihtiyacına göre tek başına ya da birkaç tanesi birlikte kullanılabilir. Solunum cihazlarının çeşitleri şunlardır:

  • Mekanik ventilatörler
  • CPAP-BPAP cihazları
  • Oksijen konsantratörleri
  • Oksijen tüpleri
  • Nebülizatörler

Mekanik Ventilatörler

Mekanik ventilatörler, halk arasında solunum cihazı ya da respiratör olarak da bilinir. Solunum güçlüğü çeken hastaya solunum desteği verir, kendi başına nefes alamayan hastada ise solunumu tamamen cihaz sağlar. Bu yapay solunum işlemine mekanik ventilasyon denir.

Mekanik ventilasyonun geçmişi 1900’lerin başına uzanır; ilk pozitif basınçlı kurtarma cihazlarından biri 1907’de geliştirilmiştir. 1928’de geliştirilen ve “demir akciğer” olarak bilinen cihaz, göğsün çevresinde negatif basınç oluşturarak çalışıyordu ve çocuk felci salgınlarında yaygın olarak kullanıldı. 1950’lerden itibaren hava yoluna pozitif basınçla hava veren ventilatörler yaygınlaştı. 1980’lerin başında mikroişlemcili ventilatörler kullanılmaya başlandı ve solunum eğrileri cihazın ekranında izlenebilir hale geldi. Günümüzde basınç kontrollü, basınç destekli, hacim kontrollü ve hacim destekli gibi farklı solunum modlarıyla çalışan cihazlar üretilir. Gelişmiş sensörler sayesinde uygun modeller ve devrelerle yenidoğanlardan yetişkinlere kadar her yaş grubunda kullanılabilirler ve birçok solunum parametresi cihaz üzerinden ayarlanabilir. Mekanik ventilasyon, yoğun bakım tedavisinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Mekanik ventilatörler iki şekilde kullanılır. Non-invaziv kullanımda cihaz hastaya maske ile bağlanır; evde uzun süreli kullanımda bu yöntem çoğunlukla yalnız uykuda ya da dinlenirken solunum desteğine ihtiyaç duyan hastalarda tercih edilir; hastanede maske ile destek sürekli de uygulanabilir. İnvaziv kullanımda ise cihaz soluk borusuna yerleştirilen endotrakeal tüp ya da uzun süreli kullanımda trakeostomi kanülü ile hastaya bağlanır. Kullanıldıkları yere göre üç çeşit mekanik ventilatör vardır:

  • Ev tipi mekanik ventilatör
  • Transport mekanik ventilatör
  • Yoğun bakım mekanik ventilatörü

Evde ventilatöre bağlı yaşayan hastalar için elektrik kesintisi hayati bir risktir. Bu nedenle ev tipi ventilatörlerin dahili ya da harici bataryası her zaman dolu tutulmalı ve kesintide ne yapılacağı önceden planlanmalıdır.

CPAP-BPAP Cihazları

CPAP-BPAP cihazları; obstrüktif (tıkayıcı) ve santral (merkezi) uyku apnesi gibi uyku sırasında görülen solunum bozukluklarının ve KOAH gibi akciğer hastalıklarının tedavisinde kullanılır. Bu cihazlar hasta yerine nefes almaz; hava yoluna basınçlı hava vererek solunum yolunu açık tutar ya da nefes almayı kolaylaştırır. CPAP (Continuous Positive Airway Pressure), solunum yoluna sürekli olarak aynı pozitif basıncı uygulayan cihazdır.

CPAP ve OTOCPAP cihazları uyku apnesi tedavisi için geliştirilmiştir. Üst solunum yolunu uyku boyunca açık tutarak horlamayı ve solunum duraklamalarını önler; tedavinin etkili olması için her uykuda kullanılmalıdır. OTOCPAP cihazları, uyku boyunca hastanın ihtiyacına göre basıncı kendiliğinden ayarlar. Uyku apnesiyle birlikte akciğer hastalığı da varsa BPAP ya da BPAP ST cihazları kullanılabilir. Kandaki oksijen düzeyi düşük olan hastalarda bu cihazlarla birlikte oksijen konsantratörü ya da oksijen tüpüyle oksijen desteği verilir.

İki seviyeli pozitif hava yolu basıncı uygulayan cihazlara BPAP denir. Maske ile kullanılan bu cihazlarda nefes alırken ve verirken farklı basınçlar uygulanır. IPAP nefes alırken, EPAP nefes verirken uygulanan basınçtır. EPAP, IPAP’tan düşük ayarlanır; aradaki fark hastanın her nefeste daha fazla hava almasına yardımcı olur. Bu nedenle BPAP cihazları özellikle kanda karbondioksit birikimiyle seyreden KOAH ve diğer solunum yetmezliği durumlarında tercih edilir; kalp yetmezliğine bağlı akciğer ödeminde de kullanılır. Pnömoni (zatürre) ve astım krizinde ise maske ile solunum desteğinin yararı kesin değildir; bu durumlarda cihaz yalnız hastanede, yakın izlem altında ve hekim kararıyla denenir. BPAP ST cihazları hasta belirli bir süre nefes almadığında kendisi nefes verir. BPAP ST AVAPS, OTOBPAP ve ASV cihazları da farklı akut ve kronik solunum bozukluklarında kullanılır. ASV cihazları santral (merkezi) uyku apnesinin tedavisinde kullanılır; ancak kalbin pompalama gücü belirgin şekilde azalmış (ejeksiyon fraksiyonu %45 ve altında) kalp yetmezliği hastalarında, bir çalışmada ölüm riskini artırdığı için genellikle önerilmez; bu hastalarda karar yalnız deneyimli merkezlerde ve yakın takip altında verilir. CPAP-BPAP cihazlarının çeşitleri şunlardır:

  • CPAP cihazı
  • OTOCPAP cihazı
  • BPAP cihazı
  • BPAP ST cihazı
  • BPAP ST AVAPS cihazı
  • OTOBPAP cihazı
  • ASV cihazı

Oksijen Konsantratörleri

Oksijen konsantratörleri, ortam havasındaki oksijeni yoğunlaştırarak hastaya veren cihazlardır. Kısa ya da uzun süreli oksijen tedavisinde tek başına kullanılabildiği gibi diğer solunum cihazlarıyla birlikte de kullanılabilir.

Oksijen konsantratörü ortam havasını önce giriş filtresinden geçirerek tozdan ve partiküllerden arındırır; birçok modelde oksijen çıkışında ayrıca bir bakteri filtresi bulunur. Ardından havayı basınçla moleküler elek (moleküler sieve) sistemine gönderir. Moleküler elek azot gazını tutar, oksijenin geçmesine izin verir. Tutulan azot belirli aralıklarla cihazın dışına atılır. Oksijen bir haznede biriktirilir ve uygun basınca ulaştığında hastaya verilir. Hastaya verilecek oksijen miktarı cihaz üzerindeki akış ölçer (flowmetre) ile ayarlanır. Çoğu cihaz yaklaşık %93 (±3) yoğunlukta oksijen üretir.

Uyarı: Hiçbir oksijen cihazına ateş, makine yağı, petrol ürünleri ve yağlı sabunlar ile yaklaşmayın!

Oksijen konsantratörleri sağladıkları akış miktarına ve kullanım şekillerine göre şu çeşitlerde üretilir:

  • 3 L/dk oksijen konsantratörü
  • 5 L/dk oksijen konsantratörü
  • 10 L/dk oksijen konsantratörü
  • Kişisel oksijen istasyonu
  • Taşınabilir oksijen konsantratörü

Evde kullanılabilen yüksek akışlı oksijen (high flow) cihazları da vardır. Bu cihazlar ısıtılıp nemlendirilmiş hava ve oksijen karışımını burun kanülüyle yüksek akışta verir. Hangi hastanın bu tedaviye ihtiyaç duyduğuna hekim karar verir.

Oksijen Tüpleri

Tıbbi oksijen gazının yüksek basınçla doldurulduğu tüplere oksijen tüpü denir. Tüpün içindeki oksijen sıvı değil, sıkıştırılmış gaz halindedir; oksijen -118 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda basınç ne kadar yüksek olursa olsun sıvılaşmaz. Oksijen tüpleri küçük taşınabilir tüplerden 40-50 litre su hacimli büyük tüplere kadar farklı hacimlerde üretilir. Yaygın tüp hacimleri 1, 2, 3, 4, 5, 10, 20, 27, 40 ve 50 litredir. Bu değer tüpün su hacmidir; 200 bar basınçla doldurulmuş 10 litrelik bir tüp yaklaşık 2.000 litre oksijen gazı taşır.

Tüplerdeki tıbbi oksijenin saflığı en az %99,5’tir. Oksijen konsantratörlerinin ürettiği oksijen ise yaklaşık %93 (±3) yoğunluktadır. Her iki kaynak da tıbbi kullanıma uygundur; hangisinin kullanılacağına ve oksijen akış miktarına hekim karar verir. Tüp sessiz çalıştığı, ısı yaymadığı ve elektriğe bağlı olmadığı için bazı kullanıcılar oksijen tüpünü daha rahat bulur.

Oksijen tüpleri yüksek basınca dayanıklı olarak üretilir, ancak içlerinde büyük bir enerji depolanmıştır. Tüp devrilir ya da vanası hasar görürse gaz kontrolsüz şekilde boşalabilir ve tüp bir mermi gibi savrulabilir. Bu nedenle tüpler kullanımda dik ve sabitlenmiş olmalı; depoda da zincir, kayış, raf ya da taşıyıcı ile devrilmeyecek ve yuvarlanmayacak şekilde tutulmalıdır. Isıya maruz kalan tüpün içindeki basınç artar ve tüp patlayabilir. Tüpler ateşten, sigaradan ve ısı kaynaklarından uzak tutulmalıdır. Saf oksijen yanmayı hızlandırdığı için tüpün ve vananın yağ, gres, solvent ya da alkollü dezenfektanla temas etmesi tehlikelidir.

Uyarı: Hiçbir oksijen cihazına ateş, makine yağı, petrol ürünleri ve yağlı sabunlar ile yaklaşmayın!

Hastalar tüpün içindeki yüksek basınçlı oksijeni doğrudan kullanamaz. Basınç, tüpe takılan manometre (regülatör) ile güvenli seviyeye düşürülür. Manometrelerin üzerinde akış ölçer (flowmetre) bulunur ve hastanın ihtiyacı olan oksijen miktarı bununla ayarlanır. Bazı manometrelerde oksijenin nemlendirilmesi için su kabı da bulunur. Oksijen tüpleri ve medikal tüp manometreleri şu çeşitlerde üretilir:

  • Vanalı alüminyum oksijen tüpü
  • Vanalı çelik oksijen tüpü
  • Pin index alüminyum oksijen tüpü
  • Pin index çelik oksijen tüpü
  • Pin index medikal tüp manometresi
  • Vanalı medikal tüp manometresi

Oksijen spreyleri kutu boyutuna göre yaklaşık 100-200 gram ağırlığındadır, kolayca taşınır ve ek bir aparat gerektirmeden kullanılır. Ancak rekreasyonel amaçla satılan kutu oksijenler ve oksijen spreyleri tıbbi cihaz değildir; sporda performansı artırdıkları da gösterilmemiştir. Acil durumda ve hekimin önerdiği oksijen tedavisinin yerine kullanılmamalıdır.

Nebülizatörler

Nebülizatörler, sıvı haldeki ilaçları solunabilir küçük damlacıklara (aerosol) dönüştürerek ilacın solunum yoluyla alınmasını sağlar. Başta solunum yolu hastalıkları olmak üzere kısa ve uzun süreli tedavilerde kullanılır. Birçok solunum ilacının nebülizatörle kullanılabilen formu vardır. Piyasada yalnız ilaç veren modellerin yanında, ilaçla birlikte ya da tek başına su buharı verebilen modeller de bulunur. Üç çeşit nebülizatör vardır:

  • Kompresörlü nebülizatör
  • Mesh nebülizatör
  • Ultrasonik nebülizatör

Nebülizatörle yalnız hekimin önerdiği ilaçlar kullanılır. Bazı ilaçların kullanma talimatında hangi nebülizatör tipiyle kullanılamayacağı belirtilir; bu nedenle cihaz seçilirken ilacın talimatı da dikkate alınmalıdır.

Solunum Cihazları Nasıl Kullanılır?

Solunum cihazlarının kullanımı teknik ayrıntılar içerir. Acil durumlarda uygulanan solunum desteği hayat kurtarır; kronik hastalıklarda ise solunum tedavileri hastanın yaşam kalitesini ve süresini artırabilir. Hangi cihazın kullanılacağına ve cihaz ayarlarına hekim karar verir. Örneğin KOAH hastalarında uzun süreli oksijen tedavisine genellikle kandaki oksijen basıncı (PaO2) 55 mmHg ve altında ya da oksijen doygunluğu (SpO2) %88 ve altında olduğunda başlanır; kanda karbondioksit birikimi varsa BPAP cihazları da tedaviye eklenebilir. Bronşektazi gibi hastalıklarda da hangi cihazın kullanılacağı hastalığın seyrine göre hekim tarafından belirlenir. Bu hastalarda hekim, balgamın atılmasını kolaylaştırmak için nebülizatörle ilaç uygulanmasını önerebilir. Bazı hastalar iyileştikçe solunum cihazından tamamen ayrılabilir; bunun için hastanın kendi solunumunu rahatça yapabiliyor olması gerekir.

Solunum cihazlarında önemli bir diğer konu alarm limitlerinin doğru ayarlanmasıdır. Limitler doğru ayarlanmazsa cihaz gereksiz alarm verebilir ya da gerçek bir sorunu bildirmeyebilir. Cihazların düzenli teknik bakımı yapıldığında arıza riski azalır. İkinci el cihaz alınırken cihazın çalışma saati, son teknik bakım ve kalibrasyon kayıtları, aksesuarlarının durumu ve garanti koşulları kontrol edilmelidir.

Solunum Cihazlarında Nemlendirme Neden Önemlidir?

Normalde burun ve üst solunum yolu, solunan havayı ısıtır ve nemlendirir. Endotrakeal tüp ya da trakeostomi kanülü ile kullanılan invaziv ventilasyonda bu bölge devre dışı kaldığı için havanın cihaz tarafından nemlendirilmesi gerekir. İnvaziv mekanik ventilasyon uygulanan her hastada nemlendirme önerilir. Bu amaçla ısıtmalı nemlendiriciler (aktif) ya da hastanın kendi nefesindeki ısı ve nemi tutan ısı ve nem değiştirici filtreler (pasif) kullanılır. Nemlendirme yapılmazsa solunum yollarındaki salgılar koyulaşır, solunum yolu dokusu zarar görebilir.

Maske ile kullanılan CPAP-BPAP cihazlarında ve non-invaziv ventilasyonda ise ısıtmalı nemlendirici, ağız, burun ve boğaz kuruluğunu azaltarak tedavinin daha konforlu olmasını sağlar. Konforlu tedavi, hastanın cihazı düzenli kullanmasını da kolaylaştırır.

Evde Acil Durumda Solunum Desteği İçin Ne Yapılır?

Evde solunum desteğiyle ilgili acil durumlarda ilk yapılması gereken 112’yi aramaktır. Oksijen tüpü ve resüsitatör (ambu) gibi cihazlar ilk yardımda kullanılabilir, ancak doğru kullanılmaları için önceden eğitim alınması gerekir; bebeklerde, çocuklarda ve yetişkinlerde uygulama farklıdır.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda ateşe bağlı havale (febril konvülsiyon) görüldüğünde çocuk genellikle nefes almaya devam eder ve havale çoğunlukla birkaç dakikada geçer. Havale sırasında çocuğun başı yumuşak bir şeyle korunur, çevresindeki tehlikeli eşyalar uzaklaştırılır; çocuk zorla tutulmaz ve ağzına hiçbir şey konmaz. Havale bitince çocuk yan yatırılır (derlenme pozisyonu). Havale 5 dakikadan uzun sürerse, çocuk nefes almakta zorlanırsa ya da ilk kez havale geçiriyorsa hemen 112 aranır.