Icerige gec / Skip to content
English

SMA Hastalığı Nedir? Nasıl Tedavi Edilir?

Spinal müsküler atrofi (SMA), omurilikte bulunan ve kasların hareketini sağlayan sinir hücrelerinin (motor nöronların) zamanla kaybıyla ortaya çıkan kalıtsal bir sinir ve kas hastalığıdır. Belirtileri çoğunlukla bebeklik ve çocukluk döneminde ortaya çıkar ve en sık görülen genetik hastalıklardan biridir. SMA, SMN1 adı verilen gendeki bir bozukluk nedeniyle bu genin ürettiği proteinin yeterince üretilememesinden kaynaklanır. Kalıtım şekli otozomal çekiniktir (resesif). Hastalığın farklı tipleri vardır ve hepsinde omurilikteki motor nöronlar etkilenir. SMA nedeniyle kasları kontrol eden sinirler zarar gördüğü için kaslar zayıflar ve erir. Birçok ailenin yaşamını derinden etkileyen ve hayati risk oluşturan bu hastalığın tedavisi son yıllarda mümkün olmaya başlamıştır. SMA tedavisinde kullanılan ilaçlar çok pahalı olduğu için bunlara erişim uzun süre zor olmuştur. Ülkemizde SMA tedavisinde kullanılan ilk ilacın bedeli 2017 yılından bu yana devlet tarafından karşılanmaktadır.

SMA’nın Tipleri Nelerdir?

En ağır seyreden tipin SMA Tip 1 olduğu belirtilir. SMA Tip 1’in belirtileri doğumdan sonraki ilk altı ay içinde ortaya çıkar. Bu belirtiler arasında kas gücünde belirgin azalma, yutma güçlüğü, solunum güçlüğü ve desteksiz oturamama sayılabilir. Tedavi edilmeyen SMA Tip 1’li bebeklerin büyük kısmı iki yaşına ulaşmadan hayatını kaybeder veya sürekli solunum desteğine ihtiyaç duyar. Bazı kaynaklarda bu bebeklerin yaklaşık %65’inin iki yaşına ulaşmadan kaybedildiği belirtilmektedir. SMA, kalıtsal nedenli bebek ölümlerinin en sık nedenlerinden biri olarak kabul edilir. SMA Tip 1, Werdnig-Hoffmann hastalığı olarak da adlandırılır.

SMA Tip 2, Tip 1 kadar olmasa da ağır seyreder. Belirtiler 6-18 aylıkken görülmeye başlar. Bu çocuklar desteksiz oturabilir, ancak bağımsız yürüyemez ve günlük işlerinde yardıma ihtiyaç duyar. Küçük yaşlardan itibaren omurgada eğrilik (skolyoz) gelişebilir. Bu çocuklar da Tip 1’de olduğu gibi sık solunum yolu enfeksiyonu geçirebilir. Solunum yolu enfeksiyonları zamanla akciğerleri yıpratır. SMA nedeniyle zaten zayıflamış olan solunum kaslarıyla birlikte akciğerlerde de sorunlar oluşması, hastaların solunum cihazına ihtiyaç duymasına neden olabilir.

SMA Tip 3 daha hafif seyreder ve Kugelberg-Welander hastalığı olarak da adlandırılır. Bu çocuklar doğumdan sonra sağlıklı bir bebek gibi görünür. Belirtiler 18 aylık olduktan sonra başlar ve yavaş ilerler. Çocuklar yürüyebilir, ancak zamanla yürümekte zorlanabilir ve tekerlekli sandalye kullanmaları gerekebilir. Solunum kasları genellikle belirgin şekilde etkilenmez. SMA Tip 4 ise erişkinlik döneminde başlar ve en hafif seyreden tiptir. Doğumdan önce veya hemen sonra çok ağır belirtilerle ortaya çıkan ve Tip 0 olarak adlandırılan nadir bir form da vardır. Bu tiplerin dışında, farklı genlerdeki değişikliklerle ortaya çıkan nadir SMA türleri de bulunur.

SMA Nasıl Kalıtılır? Ne Sıklıkta Görülür?

SMA yaklaşık 6.000 ile 10.000 doğumda bir görülür. Toplumda her 40-50 kişiden birinin hastalık geni açısından taşıyıcı olduğu tahmin edilmektedir. Çocukluk çağında görülen kalıtsal sinir ve kas hastalıkları arasında en sık görülenlerden biridir. Çekinik geçişli bir hastalık olduğu için çocuğun hasta olması için bozuk genin hem anneden hem de babadan geçmesi gerekir. Taşıyıcı olan anne ve babanın kendisi hasta değildir. Bozuk gen yalnızca anneden veya yalnızca babadan geçerse çocuk hasta olmaz, ancak taşıyıcı olur. Anne ve babanın ikisi de taşıyıcıysa her gebelikte çocuğun hasta olma ihtimali %25’tir.

Ülkemizde evlenecek çiftlere SMA taşıyıcılık taraması yapılmaktadır. Taşıyıcılık bir eşte saptanırsa diğer eşe de test uygulanır ve iki eşin de taşıyıcı olduğu çiftlere genetik danışmanlık verilir. Yenidoğan topuk kanı taramasında da SMA’ya bakılmaktadır. Erken tanı, tedaviye belirtiler başlamadan veya en erken dönemde başlanmasını sağlar ve bu, tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır.

SMA Nasıl Tedavi Edilir?

Uzun yıllar boyunca SMA’nın bir ilaç tedavisi yoktu ve tedavi, hastanın yaşam kalitesini artırmaya yönelik destekleyici bakımdan ibaretti. 2016 yılında, belden iğneyle omurilik sıvısına verilen ve hastalığın seyrini değiştiren ilk ilaç (nusinersen) kullanıma girdi. Bu ilaçla tedavi edilen hastalarda hareket becerilerinde artış ve yaşam süresinde uzama görülebilmektedir. Tedavi ne kadar erken başlarsa sonuçların o kadar iyi olduğu bilinmektedir. Bu ilacın bedeli, Resmi Gazete’de yayımlanan düzenlemelerle 2017 yılından bu yana SGK tarafından belirli koşullarla karşılanmaktadır.

İlacın üreticisinin önerdiği uygulama planı şu şekildedir:

  • İlk doz uygulanır.
  • 14 gün sonra ikinci doz uygulanır.
  • 14 gün sonra üçüncü doz uygulanır.
  • Üçüncü dozdan yaklaşık 35 gün sonra dördüncü doz uygulanır.
  • Sonraki dozlar dört ayda bir uygulanır.

Bu yazının ilk yayımlandığı dönemde dördüncü dozun üçüncü dozdan 30 gün sonra uygulandığı belirtilmişti. Güncel uygulama planı için hekime danışılmalıdır.

Sonraki yıllarda SMA tedavisinde başka seçenekler de geliştirildi. Bunlardan biri, eksik olan SMN1 geninin işlevsel bir kopyasını tek seferlik bir damar içi uygulamayla vücuda taşıyan gen tedavisidir (onasemnogen abeparvovek). Bu tedavi genellikle küçük yaştaki çocuklarda uygulanır. Diğeri ise ağızdan her gün alınan ve vücudun SMN proteinini daha fazla üretmesine yardımcı olan bir ilaçtır (risdiplam). Bu ilaçların ülkemizde hangi koşullarla kullanılabildiği ve geri ödeme kapsamında olup olmadığı zaman içinde değişebilir. 2025 yılında ağızdan alınan bir SMA ilacının da SGK geri ödeme listesine alınacağı açıklanmıştır. Hangi tedavinin uygun olduğuna ve güncel geri ödeme koşullarına çocuk nörolojisi uzmanı ile birlikte karar verilmelidir.

İlaç tedavilerinin yanında destekleyici bakım da çok önemlidir. Fizyoterapi, solunum fizyoterapisi, beslenme desteği, omurga ve eklem sorunlarının takibi ve gerektiğinde solunum desteği, SMA’lı hastaların bakımının temel parçalarıdır. Solunum kasları zayıf olan hastalarda öksürük destek cihazı, aspiratör ve gece kullanılan BPAP gibi solunum cihazları gerekebilir. Bu cihazların kullanımına hastanın hekimi karar verir.

SMA Tedavisinde Kök Hücre ve Gelecekteki Çalışmalar Nelerdir?

SMA’nın tedavisinde yeni yöntemler geliştirmek ve maliyetleri azaltmak için çalışmalar sürmektedir. Bu çalışmalardan biri, hastalığın genetik nedenini hedefleyen gen tedavileridir. Diğeri ise ölmüş veya ölmekte olan sinir hücrelerinin yenileriyle değiştirilmesini amaçlayan hücre tedavisi çalışmalarıdır.

Kök hücreler, vücuttaki farklı hücre türlerine dönüşebilme özellikleri nedeniyle kalıtsal hastalıkların tedavisi için umut verici bir araştırma alanıdır. Kök hücreler laboratuvarda çoğaltılabilir, ancak vücut için yeterli sayıda ve doğru türde hücre üretmek ve bu hücrelerin omurilikte işlev görmesini sağlamak hala büyük bir güçlüktür. Kaliforniya Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada kök hücrelerin %95’ten fazlasının sinir hücrelerine benzer hücrelere dönüştürülebildiği bildirilmiştir. Daha önceki çalışmalarda bu oranın yaklaşık %20 düzeyinde kaldığı ve gerekli işlevlere uymayan hücrelerin omuriliğe verilmesinin fayda sağlamadığı belirtilmiştir. Bu sonuçlar ileride omurilikteki motor nöron kaybının onarılmasına yönelik tedavilere ışık tutabilir.

Bebeklerin ve küçük çocukların gelişim çağında olması, kök hücre çalışmalarında bir avantaj olarak görülmektedir. Ancak bugün için kök hücre uygulamalarının SMA’da etkili ve güvenli olduğu kanıtlanmış değildir ve bu uygulamalar araştırma aşamasındadır. Bu nedenle bilimsel çalışma kapsamı dışında, kanıtlanmış olmayan kök hücre uygulamaları vaat eden merkezlere karşı dikkatli olunmalıdır. Bu alandaki her gelişme dünyadaki SMA hastalarının ve ailelerinin umutlarını artırmaktadır.

SMA ile İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?

SMA’lı Çocukta Balgam Çıkarmaya Yardımcı Olan Bir Cihaz Var mıdır?

SMA’lı çocuklarda öksürük kasları zayıfladığında balgamı çıkarmak zorlaşır ve bu durum zatürre riskini artırır. Bu çocuklarda öksürük destek cihazı (mekanik insüflasyon ve eksüflasyon cihazı) kullanılabilir. Bu cihaz, maske veya ağızlık aracılığıyla önce akciğerlere hava verir, ardından havayı hızla geri çekerek etkili bir öksürüğü taklit eder ve balgamın yukarı taşınmasına yardımcı olur. Yukarı gelen balgam gerekirse aspiratörle temizlenir. Göğüs fizyoterapisi ve göğüs duvarını titreştiren cihazlar da balgam temizliğine yardımcı olabilir. Hangi cihazın uygun olduğuna, ayarlarına ve kullanım sıklığına hastanın hekimi ve solunum fizyoterapisti karar vermelidir. Cihazın evde nasıl kullanılacağı aileye mutlaka öğretilmelidir.

SMA’lı Çocuk Yutmakta Zorlanıyorsa Nasıl Beslenir?

SMA’da yutma kasları da zayıflayabilir. Bu durumda besinlerin ve sıvıların soluk borusuna kaçma riski artar ve çocuk yeterli beslenemeyebilir. Yutma güçlüğünün derecesine göre besinlerin kıvamı değiştirilebilir veya hekimin önerisiyle burundan mideye uzanan bir sonda ya da karın duvarından mideye açılan bir tüp (gastrostomi) ile beslenmeye geçilebilir. Beslenme yönteminin seçimine, çocuğun hekimi ile beslenme ve yutma konusunda uzman sağlık profesyonelleri birlikte karar vermelidir.