Bası yaraları, kalıcı ya da geçici olarak yatağa bağımlı kalan hastaların en büyük sorunlarından biridir. Kişinin vücut ağırlığı, yatağa temas eden bölgelere basınç uygular. Yatağa ya da tekerlekli sandalyeye bağımlı kişilerin uzun süre aynı pozisyonda kalması, vücut ağırlığının hep aynı bölgelere basınç uygulamasına neden olur. Bu bölgelerde kan dolaşımı ve doku beslenmesi bozulur, deri ve deri altı dokusu hasar görür ve sonunda bası yarası oluşur. İdrar, ter ve dışkının ciltle teması ve cildin çarşafa, kıyafete ya da hasta bezine sürtünmesi yara oluşumunu hızlandırır. Açılan yarada enfeksiyon gelişmesi de sık görülür ve hastanın sağlığını daha da tehlikeye sokar. Bası yaralarının tedavisi masraflıdır ve iyileşme süresi uzundur. Vücutta açık yaraların bulunması ve bunların enfeksiyona açık olması hastanın diğer tedavilerini de zorlaştırır. Bası yarasını önlemenin en önemli yollarından biri havalı yatak kullanmaktır. Özellikle pozisyon veren boru tipi havalı yataklar, bası yaralarının önlenmesinde ve mevcut yaraların iyileşmesinde en yüksek faydayı sağlayabilecek ürünlerdir.
Pozisyon Veren Havalı Yatak Kimler İçin Uygundur?
Pozisyon veren havalı yatak, yaşamını kalıcı ya da geçici olarak yatağa bağımlı sürdüren ve yatakta pozisyon değiştirmekte zorlanan kişiler için tasarlanmıştır. Günün 24 saati kesintisiz çalışabildiği için hastayı her saatte bası yarası riskine karşı korur ve açılmış yaraların iyileşmesi için uygun bir ortam oluşturur.
Ciltteki basınç arttıkça o bölgedeki kılcal damarlara ulaşan kan azalır. Kan, dokulara oksijen taşır ve oksijen dokuların yenilenmesini hızlandırır. Kan akışının azaldığı bölgelerde doku yenilenmesi de azaldığı için önce kızarıklıkla başlayan sorun, önlem alınmazsa kısa sürede yaraya dönüşebilir. Kemik çıkıntılarının bulunduğu bölgelerde ve sürtünmeye maruz kalan bölgelerde yara riski daha yüksektir. Bası yaraları enfeksiyona açık olduğu için bazı hastalıklarla birlikte görüldüğünde ciddi sağlık sorunlarına, hatta ölüme yol açabilir. Cildin ıslak ya da nemli olması, vücut sıcaklığının yüksek olması, sürtünme, kötü beslenme, vitamin eksikliği, şeker hastalığı ve kan dolaşımı bozuklukları bası yarası oluşumunu hızlandırır.
Bası yarası farklı adlarla da anılır:
- Yatak yarası
- Basınç ülseri
- Dekübit yarası
- Dekübit ülseri
- Dekübitus
Pozisyon Veren Havalı Yatak Nasıl Çalışır?
Pozisyon veren havalı yataklar boru tipi hava kanallarına sahip olduğu için A+B ya da A+B+C sistemiyle çalışır. Bu sistemler, boru şeklindeki hava kanallarının hangi düzende şişip söndüğünü ifade eder. A+B+C sistemli yataklar bası yarasını önlemede genellikle daha başarılı kabul edilir. Üreticiler bu yatakların ileri evre bası yaralarına kadar koruyucu etkisi olduğunu belirtir.
Bası yarası açısından önemli bir başka sorun, hastanın terlemesi nedeniyle yattığı yüzeyin nemlenmesidir. Cilt nemli kaldıkça yara oluşumu hızlanır. Bazı pozisyonlu havalı yatak modellerinde hava kanallarının üzerinde küçük delikler bulunur. Bu deliklerden hastayı rahatsız etmeyecek düzeyde hava çıkar ve hastanın yattığı yüzeyin havalanması ve kuru kalması sağlanır.
Pozisyon Veren Havalı Yatak Refakatçiye Nasıl Kolaylık Sağlar?
Yatağa bağımlı hastaların düzenli aralıklarla, genellikle iki saatte bir, sağa ve sola çevrilmesi gerekir. Hasta çevrildiğinde ciltteki basıncın yeri değişir, dokulara ulaşan kan miktarı artar ve doku yenilenmesi hızlanır. Böylece yara riski azalır. Bu işlemin gece gündüz yapılması refakatçileri yorar. Hastanın takibi ve düzenli olarak çevrilmesi için çoğu zaman birkaç kişi gerekir. Refakatçiler sık sık uyanmak zorunda kalır, uykusuz kalır ve yorulur. Kilolu hastaları çevirmek çok daha zordur. Pozisyon vermenin unutulması yara riskini artıracağı için bu durum refakatçide stres yaratabilir ve refakatçinin olumsuz psikolojisi hastaya da yansıyabilir. Pozisyon veren havalı yataklar basıncın yerini sürekli değiştirerek bası yarası riskini azaltır, refakatçiye de zaman ve rahatlık kazandırır. Özellikle kilolu hastalarda pozisyon verme sorununu çözmesi ve ayarlanabilir olması bu yatakların en çok fark edilen faydaları arasındadır.
Bası Yarası Hangi Hastalarda Daha Sık Görülür?
Bası yarası riski hasta grubuna göre değişir. Hareketsizliğe neden olan hastalıklar bu riski artırır. Yoğun bakım, geriatri ve nöroloji hastalarında bası yaraları daha sık görülür. Geriatri, yaşlılık döneminin sağlık sorunları ve tedavileriyle ilgilenen tıp dalıdır ve yaşlılık hekimliği olarak da adlandırılır.
Bası yarası sıklığıyla ilgili oranlar çalışmadan çalışmaya değişir. Bazı çalışmalarda hastanede yatan hastalarda bası yarası görülme oranının yaklaşık %10, ülkemizde hastanede yatmış yaşlı hastalarda yaklaşık %6 olduğu bildirilmiştir. Bazı çalışmalarda kalp ve damar hastalıkları sırasında %41, akut nörolojik hastalıklar sırasında %27 ve ortopedik yaralanmaların ardından %15 oranında bası yarası geliştiği, yaraların yaklaşık %63’ünün hasta hastanede yatarken oluştuğu belirtilmiştir. Bası yaralarının büyük kısmının (bazı kaynaklara göre yaklaşık %85’inin) kuyruk sokumu, kalça ve oturma kemiği gibi belden aşağı bölgelerde görüldüğü bildirilmektedir.
Baklava Tipi Havalı Yatak Neden Dikkatli Kullanılmalıdır?
Havalı yataklar üç çeşittir:
- Baklava tipi havalı yatak
- Boru tipi havalı yatak
- Pozisyon veren havalı yatak
Baklava tipi havalı yataklar da bası yarasını önlemek amacıyla kullanılır ve havalı yatakların en uygun fiyatlısı olduğu için tercih edilir. Yatağın üzerinde baklava dilimine benzeyen hava hücreleri bulunduğu için bu adı alır. Normalde yatak çalışırken hava hücreleri sırayla şişip söner. Bir sıranın havası inerken diğer sıra şişer. Ancak yatak hastanın kilosuna uygun değilse, ağırlık nedeniyle hücreler arasındaki hava geçişi durabilir. Bu durumda bazı hücrelerde uzun süre neredeyse hiç basınç yokken bazı hücrelerde basınç çok yüksek değerlere çıkabilir. Cilt de bu süre boyunca yoğun basınç altında kalır.
Kılcal damarlara yaklaşık 32-35 mmHg’nin üzerinde basınç uygulandığında kan akışı azalabilir. Kan akışı yavaşlayan dokular çabuk yıpranır. Ciltte birkaç dakika içinde kızarıklık oluşabilir, birkaç saat içinde yaralar açılabilir. Yaşlı kişilerin derisi ince olduğu için pozisyon verilirken ya da kişisel bakım yapılırken cilt kolayca tahriş olabilir ve tahriş olmuş deride bası yarası daha hızlı oluşur. Yanlış kullanılan baklava tipi bir yatak bası yarasını önlemek yerine hızlandırabilir ya da vücudun başka bölgelerinde de yara açılmasına neden olabilir. Hücrelerin bir kısmı çok düşük, bir kısmı çok yüksek basınçta kaldığı için hasta rahat edemez. Baklava tipi yatakta kötüleşen yaraların, pozisyon veren havalı yatak ve düzenli yara bakımıyla birlikte daha hızlı iyileştiği de hasta yakınlarının sık paylaştığı deneyimler arasındadır.
Pozisyon Veren Havalı Yatak Nasıl Ayarlanır?
Pozisyon veren havalı yataklar doğru şekilde ayarlanıp kullanıldığında hastayı bası yaralarına karşı en etkili şekilde korur. Cihazların kontrol panelinde ayar tuşları bulunur. Hastanın kilosu, yatış açısı, basınç miktarı, hareket süresi ve çalışma modu gibi ayarlar cihaz üzerinden yapılabilir. Hastaya uygun ayarlar seçilerek bası yaralarına karşı etkili bir koruma sağlanır.
Pozisyon Veren Havalı Yatakla İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?
Pozisyon Veren Havalı Yatak Yerde Kullanılabilir mi?
Havalı yataklar düz ve temiz bir zeminde kullanılabilir. Ancak hastanın bakımı, pozisyonunun izlenmesi ve yataktan kaldırılması açısından hasta karyolası üzerinde kullanılması daha uygundur. Yatağın yerde kullanımına uygun olup olmadığı ürünün kullanım kılavuzundan kontrol edilmelidir.
Pozisyon Veren Havalı Yatağın Kurulumu Zor mudur?
Pozisyon veren havalı yatakların kurulumu ve kullanımı genellikle basittir. Yatak hastanın karyolasının üzerine serilir, hava hortumları motora bağlanır ve kontrol panelinden hastaya uygun ayarlar yapılır. Satıcı firmalar çoğu zaman yerinde kurulum ya da uzaktan görüntülü destek sağlar.
Havalı Yatağın Hava Kanalları Neden Şişip İnmez?
Hava kanalları sürekli aynı kalıyor, şişip inmiyorsa önce yatağın çalışma modu kontrol edilmelidir. Bazı modellerde hava kanallarının sabit kaldığı bir statik mod bulunur ve bu modda kanallar şişip inmez. Hortum bağlantılarının yerinde ve doğru sırada olması, hortumlarda kıvrılma ya da kaçak bulunmaması da kontrol edilmelidir. Basınç ayarının nasıl yapılacağı modele göre değiştiği için kullanım kılavuzuna ya da yatağın teknik servisine başvurulmalıdır. Sorun devam ediyorsa motorda bir arıza olabilir.
