Parmak tipi pulse oksimetre, parmak ucuna mandal gibi takılarak kandaki oksijen saturasyonunu (SpO2) ve dakikadaki nabız sayısını ölçen küçük ve hafif bir tıbbi cihazdır. Işık kaynağı ve algılayıcı cihazın içinde yer aldığı için ayrıca bir prob takılmasına gerek yoktur. Kullanımı basittir. Ancak cihaz parmağa yanlış takıldığında, parmak soğuk olduğunda veya ölçüm sırasında el hareket ettiğinde hatalı değerler gösterebilir. Hatalı bir değer gereksiz endişeye ya da gerçek bir düşüşün gözden kaçmasına yol açabilir. Bu nedenle cihazın doğru kullanımı ve ekrandaki değerlerin nasıl okunacağı iyi bilinmelidir. Bu yazıdaki bilgiler parmak tipi pulse oksimetrelerin çoğu için geçerlidir. Cihazın kendine özgü ayarları ve sınırları her zaman kullanım kılavuzundan kontrol edilmelidir.
Parmak Tipi Pulse Oksimetre Kimler İçin Uygundur?
Piyasada yetişkinler için üretilen parmak tipi pulse oksimetrelerin yanında, çocuk parmağının boyutuna göre tasarlanmış pediatrik (çocuk) modeller de bulunur. Yetişkin modellerinin bir kısmı belirli bir yaşın ve kilonun üzerindeki çocuklarda da kullanılabilir. Örneğin bazı modeller 4 yaş ve üzeri, 15 ile 110 kg arasındaki kişiler için, bazı pediatrik modeller ise 15 ile 45 kg arasındaki çocuklar için üretilir. Uygun yaş ve kilo aralığı modele göre değişir ve kullanım kılavuzunda belirtilir. Bu aralığın dışındaki kişilerde, özellikle bebeklerde, cihaz parmağa tam oturmadığı için güvenilir ölçüm yapamaz. Bebeklerde ve küçük çocuklarda, kilosuna uygun probla çalışan el tipi veya konsol tipi pulse oksimetreler tercih edilir.
Uyku sırasında veya gözetimsiz şekilde sürekli izlenmesi gereken hastalarda alarmlı cihazlar tercih edilmelidir. Cihazın parmağa temas eden kısmı genellikle silikon veya kauçuktan yapılır. Bu malzemelere alerjisi olan kişiler cihazı kullanmamalıdır.
Piyasada Hangi Parmak Tipi Pulse Oksimetre Modelleri Bulunur?
Parmak tipi pulse oksimetrelerin hepsi oksijen saturasyonunu ve nabzı ölçer. Modeller arasındaki farklar güç kaynağı, ekran, gösterilen değerler, alarm, hafıza ve bağlantı özelliklerindedir. Piyasada genel olarak şu özelliklerde modeller bulunur:
- Güç kaynağına göre: En yaygın olanlar 2 adet AAA (ince kalem) pille çalışan modellerdir. USB kablosuyla şarj edilen bataryalı modeller de vardır. Bir takım pille ya da tam şarjla kullanım süresi modele göre değişir; bazı modeller yaklaşık 30 saat çalışabilir.
- Ekran tipine göre: LED, LCD ve OLED ekranlı modeller vardır. Birçok modelde ekranın yönü ve görünümü değiştirilebilir, bazılarında parlaklık birkaç kademede ayarlanabilir.
- Gösterilen değerlere göre: Tüm modeller SpO2 ve nabzı gösterir. Birçoğunda nabız çubuğu veya dalga grafiği de bulunur. Bazı modeller PI (perfüzyon indeksi), gelişmiş bazı modeller ise solunum hızını da gösterir.
- Alarm özelliğine göre: Modellerin çoğunda alarm yoktur, yalnızca düşük pil göstergesi bulunur. Alarmlı modellerde oksijen ve nabız için alt ve üst sınırlar ayarlanabilir; değer bu sınırların dışına çıktığında cihaz sesli ve görsel uyarı verir.
- Hafıza ve bağlantıya göre: Modellerin çoğu ölçüm kaydı tutmaz. Hafızalı modeller ölçümleri kaydeder; bazı modeller ölçümleri Bluetooth ile akıllı telefondaki uygulamaya aktarır.
- Kullanıcıya göre: Yetişkin modelleri ve çocuk parmağına uygun pediatrik modeller vardır.
Parmak tipi cihazların ağırlığı pilleriyle birlikte genellikle 50-60 gram civarındadır. Tıbbi cihaz olarak piyasaya sunulan modeller ölçüm doğruluğu açısından standartlara göre değerlendirilir ve bu modellerde CE işareti bulunur. Satın alınacak modelin kullanım kılavuzunda ölçüm aralığı, doğruluk değerleri ve kullanılabileceği yaş ve kilo aralığı kontrol edilmelidir.
Parmak Tipi Pulse Oksimetre Kullanıma Nasıl Hazırlanır?
Bataryalı modeller ilk kullanımdan önce kullanım kılavuzunda belirtildiği şekilde şarj edilir. Pilli modellerde pil kapağı açılarak piller, kutup işaretlerine dikkat edilerek takılır. Pillerden biri bile ters takılırsa cihaz çalışmaz. Şarj edilebilir pillerin kullanılıp kullanılamayacağı kullanım kılavuzunda belirtilir. Pil zayıfladığında ekranda düşük pil simgesi görünür. Cihaz uzun süre kullanılmayacaksa, pillerin akarak cihaza zarar vermemesi için piller çıkarılmalıdır.
Cihaz kuru bir ortamda kullanılmalı ve saklanmalıdır. Nem ve sıvı teması cihazın ömrünü kısaltır, hatta cihazı bozabilir. Cihaz suya batırılmamalı, üzerine sıvı püskürtülmemelidir. Parmağa temas eden yüzeyler %70’lik alkolle nemlendirilmiş yumuşak bir bezle silinerek temizlenir ve kurumaya bırakılır.
Parmak Tipi Pulse Oksimetre ile Ölçüm Nasıl Yapılır?
Doğru bir ölçüm için kişinin ölçümden önce en az 5 dakika oturarak dinlenmesi önerilir. Ölçüm yapılacak parmak temiz ve kuru olmalı, oje veya takma tırnak varsa çıkarılmalıdır. Eller soğuksa ölçümden önce ısıtılmalıdır. Ölçüm şu adımlarla yapılır:
- Cihaz mandal gibi açılır ve parmak, tırnak yukarıya bakacak şekilde, parmak ucu cihazın iç duvarına değene kadar yerleştirilir.
- Cihaz kapatılır ve açma düğmesine basılır. Bazı modeller parmak yerleştirildiğinde kendiliğinden açılır.
- El gevşek ve sıcak olmalı, göğüs hizasında ya da biraz altında tutulmalıdır. Ölçüm boyunca el ve parmak hareket ettirilmemelidir.
- Ekrandaki değerin sabitlenmesi beklenir. Cihazın en az 1 dakika parmakta kalması önerilir. Değer sürekli inip çıkıyor ve sabitlenmiyorsa, bu sürede görülen orta değer esas alınır.
- 30 saniye içinde hiç değer görünmüyorsa cihaz başka bir parmağa takılır.
- Sonuç, tarih ve saatle birlikte not edilirse değişimler daha kolay takip edilir.
Cihazın hangi parmakta kullanılacağıyla ilgili kesin bir kural yoktur. Genellikle işaret parmağı veya orta parmak tercih edilir. Bu parmaklarda yara, şekil bozukluğu veya dolaşım sorunu varsa diğer parmaklarda da ölçüm yapılabilir.
Parmak tipi pulse oksimetreler anlık ölçüm için tasarlanmıştır. Ölçüm bittiğinde cihaz parmaktan çıkarılır. Parmak algılanmadığında cihazların çoğu birkaç saniye içinde kendiliğinden kapanır. Cihazın uzun süre aynı parmakta kalması önerilmez. Daha uzun süreli kullanımda, kullanım kılavuzunda belirtilen aralıklarla cihaz başka bir parmağa takılmalıdır.
Pulse Oksimetre Ekranındaki Değerler Nasıl Okunur?
Ekranda iki temel değer görünür. %SpO2, kandaki hemoglobinin yüzde kaçının oksijen taşıdığını gösterir. PRbpm ya da kalp simgesiyle gösterilen değer ise dakikadaki nabız sayısıdır. Birçok cihazda nabızla birlikte inip çıkan bir çubuk ya da dalga şeklinde gösterge de bulunur. Bu gösterge, cihazın algıladığı nabız sinyalinin gücünü gösterir. Gösterge düzenli değilse ölçüm güvenilir olmayabilir. Ekranda soru işareti, kesik çizgiler veya “Finger Out” gibi uyarılar görünüyorsa cihaz yeterli sinyal alamıyor demektir.
Parmak tipi cihazların çoğu SpO2 değerini %70 ile %100 arasında yaklaşık 2 puanlık bir sapmayla ölçer. Daha düşük değerlerde doğruluk azalır. Nabız genellikle dakikada 30 ile 250 atım arasında ölçülebilir. Bu aralıklar cihaza göre değişir ve kullanım kılavuzunda belirtilir.
Cihaz ekranda birkaç saniyelik ölçümlerin ortalamasını gösterir. Bu nedenle ölçüm sırasında değerin bir iki puan değişmesi normaldir. Cihazı takar takmaz görülen değer ile birkaç saniye sonraki değer farklı olabilir. Esas alınması gereken, el hareketsizken değerin sabitlendiği noktadır.
Bazı gelişmiş cihazlar nabız sinyalindeki değişimlerden solunum hızını da hesaplayıp gösterir. Dinlenme halindeki bir yetişkinde solunum hızı dakikada 12 ile 20 arasında normal kabul edilir. Dinlenme sırasında yetişkinlerde nabız ise genellikle dakikada 60 ile 100 arasındadır.
Oksijen Saturasyonu Kaç Olmalıdır?
Sağlıklı kişilerin çoğunda oksijen saturasyonu %95 ile %100 arasındadır. Kronik akciğer veya kalp hastalığı olanlarda ve yüksek rakımda yaşayanlarda değer daha düşük olabilir. Bu kişilerde hedef aralığı hekim belirler. Dinlenme halinde, doğru koşullarda yapılan ölçümler genel olarak şöyle değerlendirilir:
- %95 ve üzeri: Çoğu kişi için normaldir.
- %93-94: Normalin altındadır. Tekrarlanan ölçümlerde de bu aralıktaysa vakit kaybetmeden hekime danışılmalıdır.
- %92 ve altı: Tekrarlanan ölçümlerde de bu seviyedeyse acil yardım için 112 aranmalıdır.
Tek bir düşük ölçüm, ölçüm hatasından kaynaklanabilir. Bu durumda kişi dinlenmeli, eli ısıtılmalı ve ölçüm tekrarlanmalıdır. Kişinin kendi normalinden belirgin bir düşüş de önemlidir. Örneğin normalde %98-99 ölçülen birinin değeri tekrarlanan ölçümlerde %94’te kalıyorsa, bu durum hekime bildirilmelidir. Düşüşün nedenini ancak muayene ve gerekli tetkiklerle hekim belirleyebilir.
Bazı solunum yolu enfeksiyonlarında oksijen seviyesi, kişi nefes darlığı hissetmeden düşebilir. Bu nedenle evde tedavi gören hastalarda günde birkaç kez yapılan düzenli ölçümler, düşüşün erken fark edilmesini sağlar. Ölçülen değer ne olursa olsun nefes darlığı, dudaklarda veya tırnaklarda morarma, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığı varsa 112 aranmalıdır.
PI (Perfüzyon İndeksi) Nedir?
Bazı parmak tipi cihazlar SpO2 ve nabızla birlikte PI değerini de gösterir. PI, ölçüm yapılan noktadaki atımlı kan akışının, yani nabız sinyalinin gücünü yüzde olarak ifade eder. Oksijen seviyesini göstermez, ölçümün ne kadar güçlü bir sinyalle yapıldığını gösterir. Değer genellikle %0,02 ile %20 arasında değişir.
PI için herkes için geçerli tek bir normal değer yoktur. Değer kişiden kişiye, parmaktan parmağa ve cihazdan cihaza değişir. Genel olarak PI %1’in üzerindeyse sinyal güçlü kabul edilir. Değer düştükçe ölçümün güvenilirliği azalır. Yoğun bakım hastalarında yapılan bir çalışmada, PI 0,6’nın altındayken pulse oksimetre ile kan gazı analizi arasındaki farkın belirgin şekilde arttığı görülmüştür. Düşük PI genellikle soğuk el veya zayıf dolaşım nedeniyle görülür. Bu durumda el ısıtılıp ölçüm tekrarlanmalı ya da başka bir parmak denenmelidir.
Örneğin SpO2 %99, nabız 82 ve PI 0,7 okunan bir ölçümde oksijen ve nabız değerleri normal aralıktadır. PI’nin 1’in altında olması yalnızca sinyalin zayıf olduğunu gösterir. El ısıtılarak ölçüm tekrarlanabilir. PI tek başına bir hastalık göstergesi değildir ve her ölçümde aynı çıkması beklenmez. Bazı gelişmiş cihazlar PI’ye ek olarak PVI (pleth değişkenlik indeksi) değerini de gösterir. PVI, PI değerinin solunum döngüsü boyunca ne kadar değiştiğini yüzde olarak ifade eder; değer düştükçe nefes alıp verme sırasındaki değişimin azaldığı anlaşılır. Bu değer çoğunlukla ameliyathanede ve yoğun bakımda, hastanın sıvı ihtiyacının değerlendirilmesinde hekime yardımcı olarak kullanılır ve evde yorumlanacak bir ölçüm değildir.
Pulse Oksimetre Ölçüm Sonuçlarını Neler Etkiler?
Pulse oksimetre, parmağın bir tarafından gönderdiği kırmızı ve kızılötesi ışığın diğer taraftaki algılayıcıya ne kadarının ulaştığını ölçerek çalışır. Işığın yolunu engelleyen ya da nabız sinyalini zayıflatan her durum ölçümü etkiler.
- El veya parmağın hareket etmesi ve titreme
- Soğuk el, düşük tansiyon veya zayıf dolaşım
- Oje (özellikle mavi, yeşil ve siyah gibi koyu renkler), takma tırnak, kir veya parmaktaki yara
- Cihaza doğrudan gelen güneş ışığı ya da güçlü lamba veya ısıtıcı ışığı
- Ölçüm yapılan kolda tansiyon manşonunun şişirilmesi ya da serum takılı olması
- Koyu ten rengi; araştırmalar bu kişilerde cihazların oksijen seviyesini olduğundan biraz yüksek gösterebildiğini ortaya koymuştur
- Tütün kullanımı ve karbonmonoksit zehirlenmesi
- Tıbbi cihaz olarak değerlendirilmemiş, doğruluğu test edilmemiş düşük kaliteli cihazlar
Karbonmonoksit zehirlenmesi ayrıca önemlidir. Cihaz, karbonmonoksit bağlamış hemoglobini oksijen bağlamış hemoglobinden ayırt edemez ve gerçekte olduğundan yüksek, hatta %100’e yakın bir değer gösterebilir. Soba, şofben veya mangal kaynaklı zehirlenme şüphesinde pulse oksimetre değerine güvenilmemeli ve 112 aranmalıdır.
“Finger Out” Uyarısı Neden Görünür?
“Finger Out” uyarısı, cihazın parmağı ya da nabız sinyalini algılayamadığını gösterir. Parmak cihaza tam yerleştirilmemiş, parmak çok ince ya da çok soğuk olabilir. Parmak, ucu cihazın iç duvarına değene kadar yerleştirilmeli, el ısıtılmalı ve başka bir parmak denenmelidir. Parmak doğru takıldığı halde uyarı sürekli görünüyorsa sensör arızalı olabilir. Bu durumda cihaz teknik servise gösterilmelidir.
Cihaz Neden Ölçüm Yapamıyor?
Aynı cihazla birden fazla kişide çoğu zaman ölçüm alınamıyorsa sorun büyük olasılıkla cihazdadır. Şarj edilebilir pil kullanılıyorsa cihazın bu pillerle kullanılmaya uygun olup olmadığı kullanım kılavuzundan kontrol edilmeli, yeni alkalin pillerle de deneme yapılmalıdır. Sorun devam ediyorsa cihaz teknik servise gösterilmelidir.
SpO2 ve Nabız Değerleri Neden Normal Görünmüyor?
Bu sorunun en sık nedeni cihazın parmağa doğru takılmamasıdır. Diğer bir neden, hastanın oksijen saturasyonunun veya nabzının cihazın ölçemeyeceği kadar düşük olmasıdır. Cihazın parmağa doğru takıldığından ve normal çalıştığından emin olunduğu halde hastanın durumundan şüphe ediliyorsa vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.
Değerler Neden Sürekli Değişiyor?
Değerlerin dengesiz görünmesi genellikle kişinin hareket etmesinden veya titremesinden kaynaklanır. Ayağa kalkarken ya da yürürken ölçülen değer birkaç saniye içinde düşüp tekrar normale dönüyorsa, bu durum genellikle hareketin yol açtığı hatalı ölçümdür. Kişi oturup hareketsiz kalmalı ve cihaz parmağa yeniden takılarak ölçüm tekrarlanmalıdır.
Cihaz Neden Açılmıyor?
Piller bitmiş, bitmek üzere ya da ters takılmış olabilir. Piller kontrol edilmeli, ters takıldıysa düzeltilmeli ve yeni pille deneme yapılmalıdır. Cihaz yine de açılmıyorsa arızalanmış olabilir. Bu durumda teknik servise başvurulmalıdır.
Cihaz Ölçüm Sırasında Neden Kapanıyor?
Parmak tipi pulse oksimetrelerin çoğu birkaç saniye boyunca sinyal alamadığında kendiliğinden kapanır. Ölçüm sırasında aniden kapanıyorsa cihaz parmağa doğru takılmamış olabilir. Cihaz parmaktan çıkarılıp yeniden takılmalıdır. Piller bitmek üzereyken de cihaz aniden kapanabilir. Bu ihtimale karşı yeni pille deneme yapılmalıdır.
Ekran Işığı Neden Soluk Görünüyor?
Birçok modelde cihaz açıkken açma düğmesine kısa basıldığında ekranın yönü ya da görünümü değişir, düğmeye uzun basıldığında ise ekran parlaklığı ayarlanır. Parlaklığı ayarlanamayan modeller de vardır. Ekran beklenenden soluk görünüyorsa önce piller değiştirilmelidir. Sorun devam ediyorsa cihaz teknik servise gösterilmelidir.
Pulse Oksimetre Kan Şekerini Ölçer mi?
Hayır. Pulse oksimetreler yalnızca kandaki oksijen saturasyonunu ve nabzı ölçer, kan şekeri ölçmez. Kan şekeri ölçümü için kan şekeri ölçüm cihazları kullanılır. Parmak delmeden kan şekeri takibi için deri altına yerleştirilen sürekli glukoz izleme sensörleri de vardır. Hangi yöntemin uygun olduğuna hekim karar verir.
Pulse Oksimetre Tansiyon Ölçer mi?
Parmak tipi ve bilek tipi pulse oksimetreler tansiyon ölçmez. Tansiyon, oksijen saturasyonu ve nabzı birlikte ölçen cihazlar genellikle hasta başı monitörleri ve bazı konsol tipi cihazlardır.
Gece Boyunca Sürekli Ölçüm Yapılabilir mi?
Parmak tipi cihazların çoğu anlık ölçüm içindir ve ölçüm kaydı tutmaz. Gece boyunca kesintisiz ölçüm yapıp değerleri hafızasına kaydeden bilek tipi ve hafızalı cihazlar vardır. Bu cihazların bazılarında kayıtlar bilgisayara veya Bluetooth ile akıllı telefona aktarılabilir. Uyku sırasında sürekli izlem gerekiyorsa alarmlı ve bu kullanım için üretilmiş cihazlar tercih edilmelidir.
Ölçüm Ne Kadar Sürmelidir?
Ölçüm, ekrandaki değer sabitlenene kadar sürmelidir. Cihazın en az 1 dakika parmakta kalması önerilir. İlk saniyelerde görülen değer değil, el hareketsizken sabitlenen değer esas alınır.
Bir Evde Kaç Pulse Oksimetre Gerekir?
Parmak tipi pulse oksimetreler, tansiyon aletleri gibi anlık ölçüm için kullanılır ve sürekli takılı kalmaları gerekmez. Bu nedenle aynı evde yaşayan birden fazla kişi tek cihazı kullanabilir. Her kullanımdan önce ve sonra parmağa temas eden yüzeyler %70’lik alkolle silinmelidir. Evde bulaşıcı hastalığı olan biri varsa ona ayrı bir cihaz ayrılması daha doğrudur. Sürekli izlenmesi gereken bir hasta için ise o hastaya ayrılmış, alarmlı bir cihaz kullanılmalıdır.
