CPAP, otomatik CPAP (APAP), BPAP ve BPAP ST gibi PAP cihazları; uyku apnesi, obezite hipoventilasyon sendromu ve KOAH gibi hastalıkların tedavisinde maske aracılığıyla basınçlı hava veren cihazlardır. Bu cihazlar çoğunlukla evde, hastanın yanında sürekli sağlık personeli olmadan kullanılır. Tedaviden fayda görmek için cihazın her gece doğru ayarlarla kullanılması, maske ve aksesuarlarının temiz tutulması ve sorunların erken fark edilmesi gerekir. Bu yazıda PAP cihazlarını kullanırken dikkat edilmesi gereken noktaları ve kullanıcıların en sık sorduğu soruların cevaplarını ele alıyoruz. Hastanın durumu aniden kötüleşirse hemen 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı, hastanın kullandığı cihaz ve ayarları ekibe bildirilmelidir.
PAP cihazlarının birkaç türü vardır. CPAP ve otomatik CPAP cihazları nefes alırken ve verirken tek seviyede basınç uygular; otomatik CPAP bu basıncı gece boyunca solunum olaylarına göre kendisi ayarlar. BPAP, BPAP ST, BPAP ST AVAPS, otomatik BPAP ve ASV cihazları ise nefes alırken daha yüksek, nefes verirken daha düşük iki seviyeli basınç uygular ve daha fazla solunum ayarı içerir. Hangi cihazın hangi basınçla kullanılacağı uyku testi ve basınç ayarlama (titrasyon) sonucuna göre hekim tarafından belirlenir; cihazın ayarları da bu rapora göre yapılır.
PAP Cihazı Nereye Yerleştirilmelidir?
PAP cihazları ortam havasını filtreden geçirerek emer ve basınçlandırarak hastaya iletir. Bu yüzden cihaz düz, sert ve sabit bir yüzeye, hava girişi kapanmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Halı, yatak örtüsü veya yastık üzerine konulmamalı, üzeri örtülmemelidir. Hava alamayan cihaz ısınır, filtresi daha çabuk kirlenir ve doğru basıncı veremeyebilir. Cihaz soba, kalorifer ve doğrudan güneş ışığından uzak, tozsuz bir yerde durmalıdır. Banyo gibi nemli ortamlarda bulundurulmamalıdır.
Nemlendiricili cihazlar yatak seviyesinin altında, örneğin komodin üzerinde durmalıdır. Böylece hortumda yoğunlaşan su cihaza değil hazneye doğru akar. Cihaz düşmeyecek ve çarpılmayacak bir yere konulmalıdır; içindeki sensörler ve valfler darbeden kolayca zarar görür.
Elektrik Kesintisine Karşı Ne Yapılabilir?
Cihaz doğrudan duvardaki prize takılmalı, aynı prize ısıtıcı gibi yüksek güç çeken cihazlar bağlanmamalıdır. Sık elektrik kesintisi yaşanan yerlerde kesintisiz güç kaynağı (UPS) veya üreticinin onayladığı harici batarya kullanılabilir. Gereken kapasite cihazın güç tüketimine ve kaç saat çalışması gerektiğine göre hesaplanır. Isıtıcılı nemlendirici ve ısıtmalı hortum tüketimi belirgin şekilde artırdığı için bataryayla çalışırken bunlar kapatılırsa çalışma süresi uzar. Kesintide tedavisiz kalmaması gereken hastalarda bu hazırlık önceden yapılmalıdır.
PAP Cihazının Filtresi Nasıl Temizlenir?
Cihazın hava girişinde bulunan filtre, ortamdaki toz ve partiküllerin cihaza ve hastaya ulaşmasını önler. Yıkanabilir köpük filtreler haftada bir duru suyla yıkanmalı, tamamen kuruduktan sonra yerine takılmalıdır; ıslak filtre cihaza takılmamalıdır. Tek kullanımlık beyaz filtreler yıkanmaz, kirlendiğinde veya genellikle ayda bir yenisiyle değiştirilir. Filtre tipi ve değişim süresi modele göre değiştiği için kullanım kılavuzu esas alınmalı ve orijinal filtre kullanılmalıdır. Kirli filtre cihazın hava almasını zorlaştırır, motorun ısınmasına ve tozun hastaya ulaşmasına yol açar. Ev tozuna alerjisi olan kullanıcılarda filtre bakımının aksatılması şikayetleri artırabilir. Yıkanabilir filtreler de zamanla yıpranır ve üreticinin belirttiği sürede yenisiyle değiştirilmelidir. Islak filtreyle çalıştırılan cihazın içinde nem birikebilir; sıvı teması arızaya yol açar ve cihazı garanti kapsamı dışında bırakabilir.
Maske, Hortum ve Nemlendirici Nasıl Temizlenir?
Maskenin yüze değen yastıkçığı ve burun yastıkçıkları her kullanımdan sonra, maskenin tamamı ve hortum haftada bir; ılık su ve kokusuz, yumuşak bir bulaşık deterjanıyla yıkanmalı, iyice durulanıp gölgede kurutulmalıdır. Çamaşır suyu, alkol ve parfümlü temizleyiciler malzemeye zarar verir ve buharları solunabilir; bu nedenle kullanılmamalıdır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), ozon veya ultraviyole ışıkla çalışan CPAP temizleme cihazlarının bu amaçla onaylanmadığı konusunda uyarmaktadır.
Gün içinde maskeyi hızlıca temizlemek için alkol içermeyen, kokusuz CPAP maske temizleme mendilleri kullanılabilir. Parfümlü ve aromalı ürünler cildi tahriş edebileceği ve kokusu solunduğu için tercih edilmemelidir. Haftalık temizlikte maske, yastıkçığı ve kafa bandı çıkarılarak beyaz sirke ve su karışımında bir süre bekletilip bol suyla durulanabilir. Hangi temizlik ürününün kullanılabileceği maskenin kullanım kılavuzunda yazar. Temizlik ürününün kalıntısı ciltte kaşıntı ve kızarıklığa yol açabileceği için maske her temizlikten sonra iyice durulanmalı ve tamamen kuruduktan sonra kullanılmalıdır. Maskeyi takmadan önce yüzü yıkayıp cilt yağından arındırmak da yastıkçığın ömrünü uzatır.
Nemlendirici haznesindeki su her gün boşaltılmalı, hazne haftada bir yıkanmalıdır. Kireç birikintileri bir ölçü sirke ve üç ölçü sudan oluşan karışımla temizlenebilir. Hazneye yalnız saf (distile) su ya da kaynatılıp soğutulmuş su konulmalıdır; nane veya lavanta yağı gibi esanslar ve ilaçlar eklenmemelidir. Nemlendiricideki su buharı akciğerlerde sıvı birikmesine veya vücutta kireçlenmeye yol açmaz; saf su kullanmanın amacı haznede mineral birikmesini önlemektir.
Hortum delinir veya yırtılırsa bant ya da silikonla onarılmamalı, yenisiyle değiştirilmelidir. Evde yedek bir hortum ve maske yastıkçığı bulundurmak, gece yaşanacak bir sorunda tedavinin aksamasını önler. Bazı cihazlar ısıtmalı hortum veya sensörlü özel hortumla çalışır; cihazın gerektirdiği hortum yerine başka bir hortum takılırsa cihaz çalışmayabilir veya basıncı doğru ayarlayamayabilir. Cihaz, yeni bir maske veya hortum takıldığında maske ve hortum tipinin menüden seçilmesini istiyorsa bu ayar yapılmalıdır. Cihazın kasası yalnız dışarıdan, nemli bir bezle silinerek temizlenir; içinin temizliği ve bakımı teknik serviste yapılır.
Nemlendirici Nasıl Kullanılmalıdır?
Isıtıcılı nemlendirici, cihazın verdiği havayı ısıtıp nemlendirerek burun, ağız ve boğaz kuruluğunu önler. Hazneye su, üzerindeki en çok (MAX) çizgisini geçmeyecek şekilde konulmalıdır. Fazla doldurulan hazneden hortuma su geçebilir. Hazne boşken ısıtıcı açık bırakılmamalı, nemlendirici kullanılmayacaksa ısıtıcı kapatılmalıdır. Cihaz taşınacaksa veya kullanılmayacaksa hazne boşaltılıp çıkarılmalıdır; cihazın içine su kaçması arızaya yol açar. Hazne yerine tam oturmazsa hava kaçağı olur ve cihaz doğru basıncı veremez. Sabah cihazın altında su birikintisi görülüyorsa hazne çatlamış veya contası bozulmuş olabilir; hazne kontrol edilmeli ve gerekirse değiştirilmelidir.
Nem ayarı için tek bir doğru değer yoktur; genellikle orta seviyeden başlanır. Boğaz ve burun kuruyorsa ayar artırılır, hortumda su birikiyorsa azaltılır. Ayar yükseltildiği halde hava ısınmıyor veya boğaz kuruluğu geçmiyorsa önce nemlendirme özelliğinin menüden açık olduğu ve haznenin ısıtıcı plakaya tam oturduğu kontrol edilmeli, sorun sürüyorsa ısıtıcı teknik servise gösterilmelidir. Nemlendirici zorunlu değildir ve cihaz nemlendiricisiz de çalışır. Ancak kuruluk, burun tıkanıklığı veya geniz akıntısı yaşayan kullanıcılarda ısıtıcılı nemlendirme bu şikayetleri azaltır. CPAP kullanmaya başladıktan sonra görülen burun akıntısı ve tıkanıklıkta da önce nemlendirici ayarı denenmelidir. Nemlendiricisiz cihaz havayı odadan aldığı için sıcak bir odada sıcak hava verir; bu durumda oda serin tutulmalıdır. Hava, oda sıcaklığına göre bile aşırı sıcak geliyorsa cihaz teknik servise gösterilmelidir.
Hortumda ve Maskede Su Birikmesi Nasıl Önlenir?
Hortumda ve maskede su damlacıkları oluşması özellikle soğuk havalarda sık görülür. Nemlendiriciden çıkan ılık ve nemli hava, soğuk odadaki hortumda soğuyunca yoğunlaşır ve suya dönüşür. Bunu önlemek için nemlendiricinin ısı ayarı biraz düşürülebilir, oda biraz ısıtılabilir, hortum yorganın altından geçirilebilir veya hortuma kılıf geçirilebilir. Cihaz yatağın altında bir seviyede tutulmalıdır. Cihaz destekliyorsa ısıtmalı hortum kullanmak bu sorunu büyük ölçüde çözer.
Maske Nasıl Seçilmeli ve Takılmalıdır?
Maske, tedavinin başarısını en çok etkileyen parçadır. Burun maskesi, burun yastıkçıklı maske ve ağız-burun (oronazal) maske gibi farklı tipler vardır. Uygun maske, yüz yapısına ve kişinin uyurken ağzını açıp açmadığına göre seçilir. Maskeyi deneyerek seçmek ve gerekirse birkaç farklı tip denemek en doğru yöntemdir. Maske bantları yalnız hava kaçağını önleyecek kadar sıkılmalıdır. Aşırı sıkılan maske burun kemerinde ağrı, kızarıklık, yara ve şişlik yapar; çoğu zaman sorun maskenin boyutunun veya tipinin uygun olmamasıdır. Maske yüze yatarken takılmalıdır; çünkü yüz hatları yatınca değişir. Maske yastıkçığı zamanla esnekliğini kaybettiği için üreticinin önerdiği aralıklarla yenilenmelidir.
Maskenin üzerindeki küçük hava çıkış delikleri, dışarı verilen nefesteki karbondioksitin atılması içindir. Bu delikler kesinlikle kapatılmamalıdır; kapatılırsa kullanıcı kendi verdiği karbondioksiti yeniden solur. Bu deliklerden çıkan hava yüze veya yatağın partnerine çarpıyorsa maskenin yönü veya modeli değiştirilebilir.
Uyurken Ağız Açılırsa Ne Yapılmalıdır?
Burun maskesi kullanırken uykuda ağız açılırsa basınçlı hava ağızdan kaçar. Bu durum ağız kuruluğuna, uyanmalara ve tedavinin etkisinin azalmasına yol açar. Çözüm için çene bandı kullanılabilir ya da ağız ve burnu birlikte kapatan oronazal maskeye geçilebilir. Hangisinin uygun olduğuna hekimle birlikte karar verilmelidir. Hasta ağzını kapattığında bile nefes alamıyorsa bu durum hekime bildirilmelidir. Uykuda kusma riski taşıyan hastalarda ve çocuklarda oronazal maske kullanımında aspirasyon riski de değerlendirilmelidir.
PAP Cihazına Alışmak Ne Kadar Sürer?
Cihaza alışma süresi kişiden kişiye değişir; birçok kullanıcı birkaç gün ile birkaç hafta içinde uyum sağlar. İlk günlerde havanın fazla geldiği, nefes vermenin zorlaştığı veya boğulma hissi yaşanabilir. Bu şikayetleri azaltan bazı özellikler vardır. Rampa özelliği, cihazın düşük bir basınçla başlayıp belirlenen sürede tedavi basıncına çıkmasını sağlar; amaç kişinin rampa süresi içinde uykuya dalmasıdır. Uyanık bekleyen kişi, basınç yükseldiğinde havanın arttığını hisseder. Birçok cihazda nefes verirken basıncı bir miktar düşüren bir konfor özelliği bulunur. Bu ayarlar, maske değişikliği ve gerekirse basınç ayarı hekim ve teknik ekip tarafından düzenlenir. Kullanıcı basınç ayarlarını kendisi değiştirmemelidir.
Bazı kullanıcılar ilk günlerde baş ağrısı, sırt ve göğüs ağrısı, midede gaz veya şişkinlik yaşayabilir. PAP cihazları oksijen değil oda havası verir; midede şişkinlik genellikle havanın yutulmasından kaynaklanır ve basınç ayarı ya da ağızdan hava kaçağıyla ilişkili olabilir. Şikayetler iki haftadan uzun sürerse veya giderek artarsa hekime başvurulmalıdır. Cihaz alışmayı zorlaştıracak kadar gürültülüyse maske bağlantıları ve hava kaçağı kontrol edilmeli, sorun sürüyorsa cihaz teknik servise gösterilmelidir.
Tedavinin Etkili Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Tedavinin işe yaradığının en önemli göstergesi, kişinin sabah dinç uyanması ve gündüz uykululuğunun azalmasıdır. Birçok cihaz her gecenin kullanım süresini, maske kaçağını ve tedavi altındaki apne hipopne indeksini (AHI) kaydeder. Bu kayıtlar cihazın ekranından, hafıza kartından veya teknik servisteki yazılımla rapor olarak alınabilir. Raporlar, cihazın ayarlarını değiştirebilecek tek kişi olan hekime düzenli olarak götürülmelidir. Tedavi altındaki AHI’nin 5’in altında olması genellikle tedavinin yeterli olduğunu gösterir. Daha önce düşük olan AHI yükseliyorsa maske kaçağı, kilo artışı, alkol, uyku pozisyonu veya hastalığın seyrindeki değişiklik gibi nedenler hekimle değerlendirilmelidir. Cihazla uyunduğu halde gündüz uykululuğu sürüyorsa, horlama devam ediyorsa veya yeni şikayetler başladıysa da hekime başvurulmalıdır. Cihazın ekranında görülen AHI, cihazın kendi yöntemiyle hesapladığı bir tahmindir; düşük görünse bile şikayetler sürüyorsa hekim değerlendirmesinin yanında cihazın verdiği basınç teknik serviste basınç analizörüyle ölçtürülmelidir. Uykuda başlayan ve uyanıkken de süren nefes darlığı cihazdan çok başka bir hastalığın işareti olabilir.
Raporlarda ve reçetelerde PAP basıncı cmH₂O (santimetre su) birimiyle yazılır; bar veya milibar değildir. Otomatik CPAP cihazları basıncı solunum olaylarına göre kendisi ayarlar. Bu cihazlarda basınç, kişi uyandığı anda hemen en düşük değere inmeyebilir. Hafıza kartından beklenenden kısa bir dönemin raporu alınıyorsa kartın kapasitesi veya kayıt ayarları teknik serviste kontrol ettirilmelidir.
Cihaz Uyarı Verirse Ne Yapılmalıdır?
Cihazın düzenli aralıklarla öttüğü en sık durum, maske veya hortumdaki hava kaçağı alarmıdır. Maske yeniden oturtulmalı, hortum bağlantıları ve nemlendirici haznesi kontrol edilmelidir. Ekranda görülen hata kodlarının anlamı markaya ve modele göre değişir; kodun açıklaması kullanım kılavuzunda yer alır. Hata kodu, motor arızası veya cihazın aşırı hava üflemesi durumunda cihaz teknik servise gösterilmelidir. Ekranda görülen kilit simgesi çoğu cihazda ayar menüsünün kilitli olduğunu gösterir ve bir arıza belirtisi değildir. Maske takıldığında çalışan ve çıkarıldığında duran otomatik başlatma ve durdurma özelliği bazı cihazlarda düzgün çalışmayabilir. Maske çıkarıldığı halde cihaz hava vermeye devam ediyorsa bu özelliğin ayarı kontrol edilmelidir. Bazı cihazlar filtre, maske veya bakım zamanı geldiğinde de hatırlatma verir.
PAP Cihazına Oksijen Bağlanabilir mi?
Hekim gerekli görürse PAP cihazıyla birlikte oksijen de verilebilir. Oksijen; maskenin oksijen girişinden ya da hortum ile cihaz arasına takılan bir bağlantı parçasından eklenir. Oksijen akışı hekimin belirttiği değerde olmalıdır. Güvenlik için önce PAP cihazı çalıştırılıp sonra oksijen açılmalı, kapatırken de önce oksijen kapatılmalıdır. Aksi halde cihaz kapalıyken oksijen cihazın içinde birikebilir ve yangın riski oluşur.
PAP Cihazı Ortamdaki Mikropları Akciğere Taşır mı?
PAP cihazı, kişinin cihaz olmadan da soluyacağı oda havasını filtreden geçirerek verir; bu nedenle odadaki mikroplara karşı cihazsız uyumaktan daha fazla bir risk oluşturmaz. Enfeksiyon kaygısıyla tedaviye ara vermek, tedavi edilmeyen uyku apnesinin risklerini geri getirir. Cihaza ek olarak bakteri ve virüs filtresi takılması basıncı ve nemlendirmeyi etkileyebileceğinden bu ancak hekim önerisiyle yapılmalıdır. Hastalık döneminde maske, hortum ve hazne temizliğine daha fazla dikkat edilmeli; kullanıcı solunum yolu enfeksiyonu geçiriyorsa cihazı kimseyle paylaşmamalıdır.
PAP Cihazının Bakımı Nasıl Yapılır?
Kullanıcının yapabileceği bakım; filtre temizliği veya değişimi, maske, hortum ve hazne temizliği ve cihazın dış yüzeyinin silinmesiyle sınırlıdır. Cihazın kapağı açılmamalı ve iç parçalara müdahale edilmemelidir. Periyodik bakım, iç temizlik ve basınç kalibrasyonu, kullanım kılavuzunda belirtilen aralıklarla yetkili teknik serviste yaptırılmalıdır. Kalibrasyonla, zamanla oluşabilecek basınç sapmaları ölçülüp düzeltilir. Cihaz düştüyse, içine su kaçtıysa veya çalışma sesi değiştiyse bakım zamanı beklenmeden kontrol ettirilmelidir. Üretimi sona eren modellerde nemlendirici gibi parçalar bulunamıyorsa parçanın onarılıp onarılamayacağı teknik servise sorulabilir.
PAP cihazının içinde basınçlı havayı üreten motor (türbin), basınç sensörleri, hekimin belirlediği ayarların kaydedildiği elektronik kart, hava kanalları, filtreler ve sesi azaltan yalıtım süngerleri bulunur. Filtreden kaçan toz zamanla bu parçalarda birikir, motorun ve sensörlerin çalışmasını bozabilir ve hastaya giden havanın temizliğini azaltabilir. Bu yüzden teknik servis bakımı, kullanıcının yaptığı temizlikten farklıdır ve onun yerini tutmaz.
Teknik servis bakımında genellikle şu işlemler yapılır: kullanıcının şikayetleri dinlenir; cihaz çalıştırılıp ses ve çalışma düzeni kontrol edilir; cihazın verdiği basınç analizörle ölçülerek üreticinin izin verdiği sınırlar içinde olup olmadığına bakılır; varsa ısıtıcılı nemlendirici çalıştırılarak denenir; kasa açılarak iç kısım toz ve kirden temizlenir, iç hortumlarda kaçak ve elektronik bağlantılarda gevşeklik olup olmadığı kontrol edilir; iç ve dış filtreler yenisiyle değiştirilir; cihazın ayarları hekim raporuyla karşılaştırılır, saat ve tarih ayarı kontrol edilir; bakım sonunda basınç yeniden ölçülür ve yapılan işlemler servis tutanağıyla kullanıcıya bildirilir. Basınç ölçümü test cihazı gerektirdiği için bu bakım teknik serviste yapılır. Tıbbi cihaz teknik servisleri Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’ndan faaliyet belgesi almak ve Ürün Takip Sistemi’ne (ÜTS) kayıtlı olmak zorundadır; servis seçerken bu belge sorulabilir.
İkinci el cihaz alınacaksa cihazın toplam çalışma saati öğrenilmeli, cihaz kullanılmadan önce basınç değerleri analizörle ölçülmeli ve bakımı yaptırılmalıdır. 2021 yılında bir üretici, bazı CPAP ve BPAP modellerinde ses yalıtım köpüğünün bozulabileceği gerekçesiyle bu modelleri geri çağırmıştır. Eski bir cihaz kullanılıyorsa cihazın bu geri çağırmadan etkilenip etkilenmediği seri numarasıyla üreticiden veya yetkili servisten öğrenilmelidir. SGK tarafından karşılanan cihaz ve maskelerin yenilenme süreleri ve rapor koşulları Sağlık Uygulama Tebliği’yle belirlenir ve değişebilir; güncel bilgi SGK’dan alınmalıdır.