Atmosferdeki havanın yaklaşık %21’i oksijendir. Oksijen gazı 1800’lü yıllardan itibaren tedavi amacıyla kullanılmaya başlanmış, günümüzde ise özellikle solunum yolu hastalıklarının tedavisinde olmazsa olmaz hale gelmiştir. Sağlıklı bir insan için havadaki oksijen yeterlidir; ancak solunumla ilgili rahatsızlıkları olan kişiler ek oksijen desteğine ihtiyaç duyabilir. Ek oksijen sağlayan iki temel tıbbi ürün vardır: oksijen tüpleri ve oksijen konsantratörleri. Oksijen tüpü, önceden doldurulmuş oksijen gazını depolar; gaz kullanıldıkça azalır ve bittiğinde tüpün yeniden doldurulması gerekir. Oksijen konsantratörü ise ortam havasındaki oksijeni ayırarak kendisi üretir ve elektrikle çalışır. Bu nedenle evde sürekli oksijen kullanan hastalar için konsantratör, dolum ihtiyacını ortadan kaldırarak işletme maliyetini düşürür. Elektrik gerektirmeyen oksijen tüpü ise taşınabilir kullanımda, hasta transferinde ve elektrik kesintisinde yedek olarak öne çıkar. Tüpler, üretildikleri malzemeye ve kapasitelerine göre farklı ağırlık ve kullanım amaçlarına sahiptir; tek başına kullanılabildikleri gibi başka solunum cihazlarına bağlanarak da kullanılabilirler.
Tıbbi amaçla kullanılan oksijen gazının doldurulduğu, yüksek basınca dayanıklı tüplere oksijen tüpü denir. Tıbbi oksijen ilaç niteliğinde bir üründür. Avrupa Farmakopesi’ne göre tıbbi oksijenin saflığı en az %99,5 olmalıdır ve tüplere başka herhangi bir gazla karıştırılmadan doldurulur. Oksijen konsantratörleri ise genellikle %90-96 aralığında oksijen üretir. Hekimin belirlediği akış ayarında bu fark çoğu kullanıcı için tedaviyi değiştirmez; bazı kullanıcılar tüple daha rahat ettiklerini ifade etse de cihaz seçimi ve ayarı hekim önerisine göre yapılır.
Medikal oksijen tüpleri farklı kapasitelerde üretilir. Tüp kapasitesi, tüpün iç hacmini (su hacmini) ifade eder ve litre cinsinden belirtilir. Kapasite arttıkça tüpün boyutları da büyür. Tüpler yapıldıkları malzemeye göre çelik ve alüminyum olarak ikiye ayrılır. Aynı iç hacme sahip ve aynı basınçta doldurulmuş çelik ve alüminyum tüplerin taşıdığı oksijen miktarı aynıdır. Malzemeleri farklı olduğu için yalnızca dış ölçüleri ve ağırlıkları farklıdır. Alüminyum tüpler çok daha hafiftir.
Malzemesi fark etmeksizin 10 litre kapasiteye kadar olan oksijen tüpleri taşınabilir özelliktedir. Ancak 10 litrelik çelik bir tüp oldukça ağırdır ve tek kişinin bir yerden bir yere götürmesi zordur. Sık taşıma gereken durumlarda aynı hacimdeki alüminyum tüp tercih edilirse tüp zorlanmadan taşınabilir. Taşınabilir oksijen tüpleri genellikle ambulanslarda, hastanelerin acil ünitelerinde ve evlerde kullanılır. Hafif olan alüminyum tüpler özellikle hasta transferinde tercih edilir.
Hastanelerde merkezi gaz sistemi bulunur. Hastaneye döşenen tesisat sayesinde hasta odaları, muayenehaneler, yoğun bakımlar ve ameliyathaneler gibi ihtiyaç olan her noktaya medikal oksijen ulaştırılır. Merkezi sistemde kullanılan gaz, hastanenin kapasitesine göre ya büyük oksijen tanklarında ya da çok sayıda büyük oksijen tüpünde (20, 27, 40 veya 50 litre) depolanır.
Oksijen tüplerinin içinde yüksek basınçlı gaz bulunur ve bu haliyle doğrudan hastaya uygulanamaz. Basıncın düşürülerek kullanıma uygun hale getirilmesi gerekir. Bunun için medikal tüp manometreleri kullanılır. Alüminyum tüplerde genellikle daha hafif olan pin index (pin girişli) manometreler kullanılır. Alüminyum tüplerde standart manometre kullanılmak istenirse bağlantı kısmının değiştirilmesi gerekir. Alüminyum veya çelik fark etmeksizin bütün medikal tüplerde her tip manometre kullanılabilir; bunun için bağlantı kısmının uyumlu olması yeterlidir.
Bütün oksijen cihazları hekim önerisiyle kullanılmalıdır. Akış miktarı (litre/dakika), raporda veya reçetede belirtilen değere göre ayarlanır ve hekime danışmadan artırılmaz ya da azaltılmaz. Çünkü gereğinden fazla oksijen de bazı hastalarda zararlı olabilir; örneğin KOAH hastalarında kanda karbondioksit birikmesine yol açabilir.
Oksijen tüpleri farklı bir solunum cihazına bağlanarak da kullanılabilir. Bu durumda hastanın ihtiyacı olan oksijen miktarı ya cihaz üzerinden ya da manometre üzerinden ayarlanır. Bazı solunum cihazlarında oksijen tüpü manometre olmadan doğrudan cihaza bağlanabilir; bu, kullanılan cihazın özelliğine göre değişir.
Oksijen tüpü kullanılırken oksijen maskesi, nazal oksijen kanülü, oksijen kateteri ve su kabı (nemlendirici) gibi sarf malzemelerine ihtiyaç duyulur. Bu malzemelerin kullanıma hazır şekilde yedekte bulundurulması önerilir. Maske, ağzı ve burnu içine alacak şekilde yüze yerleştirilir ve lastiği sayesinde başa sabitlenir. Nazal kanüller ve kateterler burun deliklerine yerleştirilerek kullanılır. Su kabı manometreye bağlanır ve tüpten çıkan oksijeni nemlendirir.
Nazal kanül seçiminde uç kısmının yumuşaklığı önemlidir. İnce ve sert uçlu kanüller burun içini tahriş edebilir ve acıtabilir. Kanüllerin farklı uzunlukta ve farklı sertlikte modelleri bulunur. Kanül uçları zamanla sertleşir; bu nedenle kanüller üreticinin önerdiği aralıklarla, uçlarda sertleşme veya renk değişimi görüldüğünde ise daha erken değiştirilmelidir. Burun içinde kuruluk varsa nemlendirici su kabı kullanılabilir. Burun içine vazelin gibi petrol bazlı kremler sürülmez; gerekiyorsa su bazlı ürünler tercih edilir. Burun içinde yara oluşursa hekime başvurulmalıdır.
Oksijenin kendisi yanmaz, ancak yanmayı çok güçlü şekilde destekler. Bu nedenle hiçbir oksijen cihazına ateş, makine yağı, petrol ürünleri veya yağlı sabunlarla yaklaşılmaması gerekir. Gerekli standartlara uygun üretilmemiş yüksek basınçlı tüpler tehlike oluşturabilir. Bir kaza sonucu tüp delinirse ve açığa çıkan yoğun oksijen ateş veya yağ ile temas ederse büyük bir yangın ya da patlama meydana gelebilir. Ayrıca delinme veya vananın kırılması durumunda tüp, içindeki yüksek basınçlı gaz nedeniyle bir rokete dönüşebilir ve çarptığı yerlere zarar verebilir. Bu riskleri önlemek için oksijen tüplerinin üretimi, dolumu ve periyodik muayenesi yönetmeliklerle düzenlenmiştir. Geçmişte birçok maddi ve manevi kayba yol açan kazaların tekrarlanmaması için standartlara uygun ve kaliteli ürünler tedarik edilmelidir.
Oksijen Tüplerinin Çeşitleri Nelerdir?
Oksijen tüpleri çelik veya alüminyumdan üretilir ve malzemelerine ve iç hacimlerine göre çeşitlenir. Alüminyum oksijen tüpleri çelik tüplere göre çok daha hafif olduğu için kolayca taşınabilir. Çelik tüpler ise daha ağır ve hantaldır; buna karşılık genellikle daha ekonomiktir ve darbelere karşı dayanıklıdır. Bu nedenle sabit kullanımda ve büyük hacimlerde çelik, taşınabilir kullanımda alüminyum tüpler tercih edilir.
Çelik tüpler TS EN ISO 9809-1, alüminyum tüpler ise TS EN ISO 7866 standardına göre dikişsiz olarak üretilir. Tıbbi oksijen tüpleri genellikle 150 bar, bazı modellerde ise 200 bar basınçla doldurulur. Alüminyum, çelik gibi paslanmadığı için nemli ortamlarda daha dayanıklıdır. Ayrıca manyetik olmayan bir metal olduğundan, MR uyumlu vana ve manometreyle birlikte kullanılan alüminyum tüpler MR çekim odalarında tercih edilir. Çelik tüpler ise MR cihazının güçlü manyetik alanı tarafından hızla çekildiği için MR odasına kesinlikle sokulmamalıdır; çelik oksijen tüplerinin MR cihazına çekilmesiyle ölümle sonuçlanan kazalar yaşanmıştır.
Medikal Tüp Manometresi Çeşitleri Nelerdir?
- Vanalı alüminyum tüp manometresi
- Pin index alüminyum tüp manometresi
- Vanalı çelik tüp manometresi
- Pin index çelik tüp manometresi
Oksijen Spreyi Nedir?
Oksijen spreyleri, küçültülmüş oksijen tüplerine benzer. İçlerinde az miktarda oksijen bulunur. Küçük ve hafif oldukları için çantaya sığarlar. 20, 40, 50, 80, 100 ve 200 nefes kapasiteli modelleri vardır ve üzerlerinde maske bulunur. Maske ağzı ve burnu içine alacak şekilde yüze yerleştirilir ve nefes alınır. Bazı modeller kullanıcının nefesini algılayarak oksijeni otomatik olarak verir; bazılarında ise kullanıcı nefes alırken sprey butonuna basarak oksijenin çıkmasını sağlar. Oksijen spreyleri kısa süreli destek içindir ve hekimin önerdiği sürekli oksijen tedavisinin yerine geçmez.
Oksijen Tüpündeki Gaz Ne Kadar Süre Yeter?
Tüpteki oksijenin ne kadar süre yeteceği tüpün iç hacmine, dolum basıncına ve akış ayarına bağlıdır. Tüpün içindeki oksijen miktarı, iç hacim ile manometrede okunan basıncın çarpılmasıyla yaklaşık olarak hesaplanır. Bu değer akış ayarına bölünerek kalan süre bulunur:
Süre (dakika) ≈ tüp iç hacmi (litre) × basınç (bar) ÷ akış (litre/dakika)
Örneğin 150 bar basınçla doldurulmuş 10 litrelik bir tüpte yaklaşık 1.500 litre oksijen bulunur. Bu tüp 2 litre/dakika akışta yaklaşık 750 dakika (12,5 saat), 5 litre/dakika akışta ise yaklaşık 5 saat yeter. Aynı basınçtaki 20 litrelik bir tüp 10 litre/dakika akışta yaklaşık 5 saat kullanılabilir. Akış miktarı arttıkça süre aynı oranda kısalır.
Pratikte süre bu hesaptan biraz daha kısadır. Dolum basıncı tüpten tüpe farklı olabilir, bağlantılarda küçük kaçaklar olabilir ve tüp tamamen boşaltılmadan değiştirilmelidir. Manometrenin ibresi kırmızı bölgeye indiğinde yedek tüpe geçilmesi önerilir. Günün büyük bölümünde oksijen kullanan hastalar için tüp yalnızca birkaç saat ile bir gün arasında yeteceğinden, sürekli evde kullanımda oksijen konsantratörü daha pratik bir çözümdür.
Oksijen Tüpünün Kullanım Ömrü Ne Kadardır?
Tüpteki gazın ne kadar süre yettiği ile tüpün kendisinin kullanım ömrü farklı kavramlardır. Tüpün kullanım ömrü periyodik muayenelerle belirlenir. Oksijen tüpleri genellikle 10 yılda bir periyodik muayeneye tabidir. Bu muayenede tüpün iç ve dış yüzeyi kontrol edilir ve basınç testi yapılır. Muayeneden geçen tüp bir sonraki muayene tarihine kadar kullanılmaya devam edebilir. Muayeneden geçemeyen tüpler ise tekrar doldurulmaz ve kullanımdan kaldırılır.
İç yüzeyi paslanmış bir tüp periyodik muayeneden geçemez. Bu nedenle muayenesi düzenli yapılan tüplerde iç paslanma sorunu beklenmez. Tüp içindeki pasın solunan gaz yoluyla tetanoza yol açması da beklenmez; tetanoz bakterisi vücuda yara yoluyla girer.
Orijinal ve Güvenli Oksijen Tüpü Nasıl Anlaşılır?
Standartlara uygun bir tüpün gövdesine veya omuz kısmına üretici, seri numarası, iç hacim, test basıncı, üretim tarihi ve son periyodik muayene tarihi gibi bilgiler damgalanır. Günümüzde piyasaya arz edilen taşınabilir basınçlı tüplerde π (Pi) işareti bulunur. Tıbbi oksijen tüplerinin omuz kısmı beyaz renktedir ve üzerinde içindeki gazın cinsini ve güvenlik kurallarını belirten bir etiket bulunur. Tüp alınırken veya doldurulurken bu damgaların okunaklı olduğu ve periyodik muayene tarihinin geçmediği kontrol edilmelidir. Damgası okunmayan, muayene tarihi geçmiş, ezik veya korozyonlu tüpler kullanılmamalı ve doldurulmamalıdır.
Tüplerin dolumu, il müdürlüğünden Dolum Yeterlilik Belgesi almış tesislerde yapılır. Tüplerin dolum ve periyodik muayene kuralları, Resmi Gazete’de yayımlanan “Tüp ve Tüp Demetlerinin Dolum ve Periyodik Muayenelerinin Usul ve Esaslarına İlişkin Tebliğ (SGM-2018/7)” ile belirlenmiştir. Dolum yaptırılacak tesisin bu belgeye sahip olup olmadığı sorulabilir.
Oksijen Tüpleri Nasıl Doldurulur?
Oksijen tüplerinin dolumu, yetki belgesi bulunan ve düzenli olarak denetlenen tesislerde yapılır. Tıbbi oksijen tüpleri sanayi tipi oksijenle doldurulmamalı, sanayi tüpleri de tıbbi amaçla kullanılmamalıdır. Sanayi oksijeni de oksijendir; ancak ilaç standartlarında üretilmez, nem ve karbon monoksit gibi kirleticiler açısından tıbbi oksijen gibi test edilmez ve tesisatı tıbbi temizlik kurallarına göre hazırlanmaz. Bu nedenle solunması kullanıcıya zarar verebilir.
Oksijen Tüpü Nasıl Taşınır?
Bireysel kullanımda oksijen tüpleri, tüp taşıma çantası veya tüp taşıma arabası ile taşınabilir. Araçta taşınırken tüpün vanası kapalı olmalı, tüp devrilmeyecek ve yuvarlanmayacak şekilde sabitlenmeli ve araç havalandırılmalıdır. Tüp, güneş altındaki kapalı bir araçta bırakılmamalıdır. Çok sayıda tüpün sevkiyatında ise tehlikeli malların karayoluyla taşınmasına ilişkin kurallar uygulanır. Bu taşımalar gerekli belgelere sahip firmalar tarafından, vana koruyucu kapakları takılı şekilde yapılmalıdır.
Oksijen Tüpü Nasıl Temizlenir?
Oksijen tüpü, farklı ellerden ve yerlerden geçtiği için düzenli olarak temizlenmelidir. Temizlik vana kapalıyken yapılır. Tüp gövdesi ve vananın dış yüzeyi, yağ içermeyen deterjanlı suyla nemlendirilmiş bir bezle veya alkol bazlı bir dezenfektanla silinebilir. Vana çıkışına, manometre bağlantısına ve contalara yağlı ürün, krem veya sprey sürülmez. Alkol bazlı ürün kullanıldıysa tüp, yüzey tamamen kuruduktan sonra açılmalıdır.
Uyarı
Hiçbir oksijen cihazına, yanma ve patlama tehlikesine karşı, ateş, makine yağı, petrol ürünleri ve yağlı sabunlar ile yaklaşılmaz. Oksijen tüpleri, yangın tatbikatı gibi amaçlarla dahi ateşe yaklaştırılmamalıdır.