Solunum cihazları, kronik veya acil durumlarda kullanılabilen ve özellikle nefes almakta sorun yaşayan hastaların ihtiyaç duyduğu tıbbi cihazlardır. Hastanın kendi solunumuna destek veren cihazlar olduğu gibi, solunum eforu hiç olmayan hastalarda solunumu tamamen üstlenen cihazlar da vardır. En çok kullanılan solunum cihazı oksijen konsantratörüdür. Bu cihazlar, moleküler elek (molecular sieve) adı verilen sistemle ortam havasındaki gazları ayrıştırır ve yaklaşık %90-95 saflıkta oksijen üretir. Moleküler elek sistemiyle sanayi tipi oksijen konsantratörleri üretilebildiği gibi, KOAH ve benzeri kronik solunum hastalıklarında kullanılan, insan sağlığına uygun oksijen üreten cihazlar da üretilir. Oksijen konsantratörleri evde veya hastanede birçok solunum hastalığının tedavisinde kullanılabilir. Solunum cihazlarının neredeyse tamamı havayı filtreleyerek çalışır. Dış ortamdan veya merkezi bir kaynaktan alınan hava filtrelerden geçirilip temizlenerek hastaya ulaştırılır. Oksijen konsantratörleri de havayı filtreler ve oksijeni cihazın içindeki bir depoda biriktirir. Biriken oksijen belli bir basınca ulaştığında hastaya verilir. Genellikle günün büyük bölümünde kesintisiz kullanılan bu cihazlar zamanla kirlenir ve yıpranır. Hem hastanın sağlığı hem de cihazın verimliliği açısından düzenli olarak bakımlarının yapılması gerekir. Düzenli bakım, oluşabilecek arızaları önlediği için hem tedavinin sürekliliğini sağlar hem de maddi kayıpların önüne geçer. Bakımın düzenli yapılması kadar, bakımı kimin ve nasıl yaptığı da çok önemlidir.
Oksijen Konsantratörü Nedir?
Normal koşullarda atmosferdeki oksijen solunumla önce akciğerlere, oradan da kandaki alyuvarlar aracılığıyla vücuttaki diğer dokulara ulaşır. Bazı hastalıklar nedeniyle solunum sürecinde sorunlar oluşabilir ve dokular yeterli oksijen alamayabilir. Bu durum yaşamsal işlevleri çok ciddi şekilde etkilediği gibi başka hastalıkları da tetikleyebilir. Vücuttaki oksijen eksikliği oksijen cihazlarıyla tedavi edilebilir. Bunun için önce hekim muayenesinden geçmek gerekir.
Hastanede yapılan muayene ve tetkiklerden sonra tedavi için oksijen konsantratörü kullanımı uygun görülebilir. Oksijen ihtiyacını kendi solunumuyla karşılayamayan bir hasta dışarıdan oksijen desteği almak zorunda kalabilir. Kısaca oksijen konsantratörü, solunum yetmezliği yaşayan hastaların tedavisinde hekim önerisiyle kullanılan tıbbi bir cihazdır.
Oksijen Konsantratörü Nasıl Çalışır?
Oksijen konsantratörü çalıştırıldığında, içindeki elektronik kontrol kartı kompresör motorunu çalıştırır. Kompresör ortam havasını emer, önce filtrelerden geçirir ve belli bir basınçla elektronik kontrol kartının yönettiği valfe gönderir. Valf, basınçlı havayı sırayla moleküler elek haznelerine gönderir. Haznelerdeki zeolit adı verilen madde havadaki azotu tutar, oksijen ise geçerek oksijen deposunda birikir. Tutulan azot ise “susturucu” adı verilen bölümden dışarı atılır. Depoda biriken yüksek yoğunluktaki oksijen belirli bir basınca ulaştığında nemlendirici kabın içinden geçerek oksijen kanülüyle hastaya ulaşır.
Kesintisiz çalışan bu cihazların filtreleri ve iç aksamı bir süre sonra kirlenir. Filtreler yenileriyle değiştirilmezse ve iç aksamda biriken kir temizlenmezse cihazın motoru, valfleri, moleküler elekleri ve diğer mekanik parçaları bir süre sonra kullanılamaz hale gelebilir.
Oksijen Konsantratörünün Bakımı Nasıl Yapılır?
Oksijen konsantratörlerinin sağlık ve sanayi alanında kullanılan farklı modelleri vardır. Bunların çalışma prensipleri birbirine benzese de iç donanımları, bakım ve servis işlemleri farklıdır. Sağlığa uygun oksijen üreten modeller hastanelerde ve evlerde kullanılabilir. Bu cihazlar havadaki oksijeni diğer gazlardan ayırıp yoğunlaştırarak genellikle %90 ve üzeri yoğunlukta oksijen üretir ve oksijeni uygun basınç ve akışla hastaya gönderir.
Cihazın içindeki gaz basıncı, cihazın üzerindeki düğmeyle ayarlanan akış miktarından farklı bir değerdir. Oksijeni yoğunlaştıran ve hastaya ileten bölümdeki sensörler ve valfler, motorun ürettiği basıncı kontrol eder. Basınç düşükse oksijen yoğunluğu azalır ve bu durum hastanın oksijen satürasyonunun düşmesine neden olabilir. Basıncın ya da akışın gereğinden yüksek olmasının ise burunda kuruluk, yanma ve kanama gibi şikayetlere yol açabileceği belirtilmektedir. Bakım yapılmayan cihazlarda görülen sorunlardan biri de gaz basıncının değişmesidir. Bu sorunun giderilmesi için cihazın teknik serviste onarılması gerekir ve onarım masraflı olabilir. Cihaz onarılmadan kullanılmaya devam edilirse daha büyük arızalar ortaya çıkabilir.
Normal koşullarda oksijen konsantratörünün ürettiği oksijenin yoğunluğu %90’ın üzerinde olmalıdır. Bu oran %85’in altına düşerse hasta solunum sıkıntısı yaşayabilir ve cihazdan gelen oksijenin yetersiz olduğunu fark edebilir. Ancak bazı hastalar bunu hiç fark etmeden cihazı kullanmaya devam edebilir. Düşük yoğunlukta oksijen kullanımı hayati riskler oluşturabilir. Bazı cihazlarda oksijen yoğunluğunu sürekli ölçen ve yoğunluk düştüğünde kullanıcıyı uyaran sensörler ve alarmlar bulunur. Bu cihazların bir kısmı ölçüm sonucunu ekranda ya da kontrol panelindeki ışıklı göstergelerle gösterir. Bu sayede kullanıcı oksijen yoğunluğunu takip edebilir. Bu özelliği olmayan cihazlarda ise oksijen yoğunluğunun olası arızalara karşı düzenli olarak teknik serviste ölçtürülmesi gerekir.
Evde kullanılan solunum cihazlarının hepsi ortam havasından yararlanır. Oksijen konsantratörleri ortam havasını kompresör motoruyla güçlü bir şekilde emer. Bu sırada havadaki toz ve sağlığa zararlı partiküllerin cihazın içine ve oradan hastaya gitmemesi için havanın filtrelenmesi gerekir. Ortam havası cihazın içine ulaşmadan önce filtrelerden geçer. Temizlenen hava moleküler eleklerde ayrıştırılır ve oksijen, hastaya gönderilmek üzere cihazın içindeki depoda biriktirilir. Oksijen hastaya gönderilirken bir kez daha filtrelenir.
Moleküler eleklerin içinde bulunan ve havayı ayrıştıran maddenin en büyük düşmanı nemdir. Bu nedenle bazı cihazlarda nem tutucu filtrelerle cihazın iç aksamı korunur. Oksijen konsantratörleri tozlu veya nemli ortamlarda kullanılırsa ve filtreleri düzenli olarak değiştirilmezse kısa sürede arıza oluşabilir.
Oksijen konsantratörünün içindeki motor çalışırken ısınır. Cihaz sıcak bir ortamda kullanılırsa normalden fazla ısınacağı için içindeki plastik parçalar zarar görebilir ve cihaz zamanla daha gürültülü çalışmaya başlayabilir. Plastik parçalar bozuldukça motor, elektronik kartlar, moleküler elekler ve valfler gibi parçalar da etkilenerek arızalanabilir ve masrafa yol açabilir. Üreticiler cihazların 24 saat kesintisiz çalışabilecek şekilde üretildiğini belirtir. Bazı uygulamalarda ise uzun süreli kesintisiz kullanımda cihazın belirli aralıklarla dinlendirilmesi önerilir. Örneğin her 3 saatte bir 15 dakika ya da 5-6 saatte bir 30 dakika dinlendirme önerileri vardır. Kullanım kılavuzunda farklı bir bilgi varsa kılavuza uyulmalıdır. Uzun süre kullanılmayan bir cihazın ise moleküler eleklerinin bozulmaması için ayda 1-2 kez, toplamda yaklaşık 60 dakika çalıştırılması önerilir.
Solunum cihazlarından uzun süre verim almak ve oksijen tedavisini kesintisiz sürdürmek için teknik servisin yaptığı bakımların yanında kullanıcıların da cihazlarını temiz tutması gerekir. Cihazların uygun koşullarda saklanması ve kullanılması çok önemlidir.
Kullanıcının Yapması Gereken Bakımlar Nelerdir?
Oksijen konsantratörü kullanılırken günlük, haftalık ve aylık olarak yapılması gereken bazı işlemler vardır. Bunlar cihazın daha verimli çalışmasını sağlar. Örneğin nemlendirme kabı (su kabı) her gün temizlenmeli ve içindeki su değiştirilmelidir. Kireçlenme nedeniyle nemlendirme kabının tıkanmaması için saf su kullanılmalıdır. Saf su yoksa kaynatılıp soğutulmuş su da kullanılabilir. Oksijen kanülü düzenli olarak yenisiyle değiştirilmelidir. Bunun sebebi, burnun içine temas eden kanül uçlarının zamanla kirlenmesi ve sertleşmesidir. Uzun süre kullanılan kanül burun içinde yaraya neden olabilir. Aksesuarlar için genel olarak önerilen değişim süreleri şunlardır:
- Su kabı: 1 ay
- Oksijen kanülü: 5 gün
- Oksijen maskesi: 5 gün
- Oksijen kateteri: 2 gün
Ürünün kullanım kılavuzunda farklı bir süre belirtilmişse kılavuza uyulmalıdır.
Kullanıcıların dikkat etmesi gereken bir diğer konu da filtrelerdir. Cihazın kasasının içinde bulunan ve yalnızca teknik servisin müdahale edebileceği filtrelerin yanında, cihazın dışında bulunan ve kullanıcının değiştirmesi veya temizlemesi gereken filtreler de vardır. Bazı oksijen cihazlarında keçe filtre bulunur. Bu filtreler yıkanırsa dokusu ve filtreleme özelliği bozulur. Ayrıca ıslak kullanılırlarsa cihazın içinde nem birikebilir. Keçe filtreleri yıkayıp kullanmak kısa vadede ekonomik görünse de uzun vadede büyük zararlara yol açabilir. Bazı cihazlarda ise sünger filtre kullanılır. Bunlar yıkanıp tamamen kurutulduktan sonra tekrar kullanılabilir. Filtrelerin ve diğer aksesuarların değişim süreleri cihazın kullanım kılavuzundan takip edilmelidir.
Teknik Servis Bakımında Neler Yapılır?
Kullanıcının yapması gereken temizliğin dışında teknik servisin yapması gereken bakımlar da vardır. Teknik servis bakımı, kullanım kılavuzunda belirtilen aralıklarla ve yetkili bir teknik servis tarafından yapılmalıdır. Teknik servis bakımında genellikle şu adımlar uygulanır:
- Bakım kullanıcının adresinde veya teknik serviste yapılabilir.
- Cihaza uygulanacak işlemler hakkında kullanıcıya bilgi verilir.
- Kullanıcının şikayetleri dinlenir.
- Cihaz çalıştırılır, ses seviyesi kontrol edilir ve olası bir arızaya karşı aksesuarlarıyla birlikte çalışma şekli incelenir.
- Nemlendirme kabı ve oksijen kanülü gibi aksesuarlar cihazdan ayrılır ve cihazın ürettiği oksijen oranı analiz cihazıyla ölçülür.
- Bu aşamaya kadar cihazda bir sorun ya da arıza tespit edilirse kullanıcıya bilgi verilerek onarım süreci başlatılır.
- Cihazda arıza yoksa bakım işlemlerine devam edilir.
- Cihazın kasası açılır.
- Cihazın içi dezenfektan sprey ve basınçlı havayla temizlenir.
- Elektronik aksamda sorun olup olmadığı ve soketlerin yerine iyi oturup oturmadığı kontrol edilir.
- Cihazın motoru, hava kanalları ve düğmeleri temizlenir.
- Cihazın içinde ve dışında bulunan tüm filtreler yenisiyle değiştirilir.
- Cihazın kasası kapatılır, tüm aksesuarları takılır ve çalışma şekli kontrol edilir. Oksijen oranı analiz cihazıyla tekrar ölçülür.
- Cihazın dış kasası ve kablosu dezenfektanla temizlenir.
- Sökülen kirli filtreler imha edilir.
- Yapılan işlemlerle ilgili servis tutanağı hazırlanır ve kullanıcıya gerekli bilgiler verilir.
Bakım işlemlerinin belirli bir kalite standardında yapılması hem cihazın verimliliği hem de hastanın sağlık güvenliği açısından çok önemlidir.
Oksijen Konsantratörü Bakımıyla İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?
Oksijen Konsantratörü Filtresi Ne Kadar Süre Kullanılır?
Filtrenin kullanım süresi filtrenin türüne ve kalitesine, cihazın kullanıldığı ortamın tozuna ve kullanım süresine göre değişir. Yıkanabilen sünger filtreler, yıpranana kadar genellikle 2-3 ay kadar yıkanıp kurutularak kullanılabilir. Keçe filtreler yıkanmaz ve kirlendiğinde yenisiyle değiştirilir. Kesin değişim süresi için cihazın kullanım kılavuzuna bakılmalıdır.
Kullanıcı Oksijen Konsantratörünün Bakımını Kendisi Yapabilir mi?
Kullanıcı, cihazın dış filtresini kılavuza uygun şekilde temizleyebilir veya değiştirebilir, nemlendirme kabını her gün temizleyip suyunu değiştirebilir, kanül, maske ve kateter gibi aksesuarları düzenli olarak yenileyebilir ve cihazın dış yüzeyini temiz tutabilir. Cihazın kasasını açmayı, iç filtreleri değiştirmeyi ve oksijen yoğunluğunu ölçmeyi gerektiren işlemler ise teknik servis tarafından yapılmalıdır.
