Atmosfer havasının hacimce yaklaşık %78’i azot (N2), %21’i oksijen (O2) ve %0,9’u argondan (Ar) oluşur. Geri kalan küçük bölümde karbondioksit gibi diğer gazlar bulunur. Oksijen konsantratörü, ortamdan aldığı havadaki gazları ayrıştırır ve moleküler elek (moleküler sieve) adı verilen sistemle yüksek yoğunlukta oksijen üretir. Moleküler elek haznelerinin içinde zeolit adı verilen kum görünümünde bir madde bulunur. Hava bu haznelere basınçla gönderildiğinde zeolit azot gazını tutar, oksijen ise haznenin öbür tarafından çıkar. Bu sayede insan sağlığına uygun yoğunlukta oksijen elde edilir. Cihazlar, oksijen tedavisine ihtiyaç duyulan her yerde kullanılabilir. Oksijen konsantratörleri, mekanik ventilatör gibi diğer solunum cihazlarıyla birlikte de hastaya uygulanabilir. Oksijen cihazları hekim önerisiyle kullanılması gereken tıbbi cihazlardır.
Oksijen Konsantratörü Çeşitleri Nelerdir?
Oksijen konsantratörleri sağlık ve sanayi alanında kullanılmak üzere iki tipte üretilir. Sanayi tipi cihazlar tıbbi cihaz olarak üretilmediği ve sağlığa uygunluğu denetlenmediği için tedavi amacıyla kullanılmamalıdır, sağlık açısından risk oluşturabilir. Tedavi amacıyla kullanılabilen cihazlar ise kapasitelerine ve kullanım özelliklerine göre beş çeşittir:
- 3 L/dk oksijen konsantratörü
- 5 L/dk oksijen konsantratörü
- 10 L/dk oksijen konsantratörü
- Kişisel oksijen istasyonu
- Taşınabilir oksijen konsantratörü
Cihaz seçimi hastanın tedavi ihtiyaçları ve günlük yaşamı göz önünde bulundurularak yapılmalıdır. Dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri cihazın gerçek kapasitesidir. Piyasada 5 L/dk kapasiteli diye satılan 3 L/dk’lık cihazlar bulunabilir. Bu tip cihazların göstergesinde 5 L/dk ayar seçeneği olsa bile, 3 L/dk’nın üzerine ayarlandığında oksijen yoğunluğunun %50’nin altına kadar düşebildiği bildirilmektedir. Gerçekten 5 L/dk kapasiteli olan cihazlarda böyle bir durum beklenmez. 5 ve 10 L/dk’lık tıbbi cihazlar en yüksek seviyede çalıştırıldığında bile oksijen yoğunluğu genellikle %85’in üzerinde kalır. Bazı cihazların üreticileri en yüksek kapasitede bile %90 ve üzeri oksijen yoğunluğunu garanti eder. Hastanın sağlığı açısından cihazın kapasitesi ve en yüksek akıştaki oksijen yoğunluğu kullanım kılavuzundan kontrol edilmelidir.
Ev Tipi ve Taşınabilir Oksijen Konsantratörü Arasındaki Fark Nedir?
Evde kullanılan modellerin yanında, elektriğin olmadığı yerlerde bataryayla çalışabilen taşınabilir cihazlar da vardır. Taşınabilir oksijen konsantratörleri ev tipi olanlara göre çok daha küçük ve hafiftir. Ev tipi cihazlar modele göre yaklaşık 13-30 kg, taşınabilir cihazlar ise yaklaşık 800 gram ile 8 kg arasındadır. Taşınabilir cihazın batarya kapasitesi ne kadar yüksekse elektriksiz çalışma süresi de o kadar uzun olur. Ev tipi ve taşınabilir cihazların çalışma sistemi birbirine benzer, ancak bazı farkları vardır. Ev tipi cihazların hepsi sürekli oksijen akışı sağlayabilirken taşınabilir cihazların çoğunda sürekli akış özelliği yoktur. Bazı modeller hariç taşınabilir oksijen konsantratörleri “pulse dose” (atımlı doz) sistemiyle çalışır. Bu sistemde cihaz, hasta nefes alırken bir miktar oksijen gönderir, hasta nefes verirken oksijen göndermez. Oksijen yalnızca nefes alma anında verildiği için küçük bir moleküler elekle üretilen oksijen hastanın ihtiyacını karşılayabilir. Taşınabilir cihazların bu kadar küçük olabilmesi bu sistem sayesindedir.
Oksijen Gazının Özellikleri Nelerdir?
Oksijen doğada en çok bulunan elementlerden biridir. 1770’li yıllarda Carl Wilhelm Scheele ve Joseph Priestley tarafından birbirinden bağımsız olarak keşfedilmiştir. Priestley oksijeni 1774 yılında cıva oksidi ısıtırken elde etmiştir. Oksijen gazı kokusuz, renksiz ve tatsızdır. Atmosferin hacimce yaklaşık %21’ini, ağırlıkça yaklaşık %23’ünü oluşturur. Suyun ağırlıkça yaklaşık %89’u oksijendir. Yer kabuğunun ise ağırlıkça yaklaşık yarısını (kaynaklara göre %46-50) oksijen oluşturur. Oksijen canlıların yaşaması için gerekli en önemli maddelerden biridir. Oksijene ihtiyaç duymayan bazı mikroorganizmalar dışındaki tüm canlıların enerji üretebilmesi oksijene bağlıdır.
Vücutta Oksijen Eksikliği Neye Yol Açar?
Kandaki oksijen düzeyinin düşmesine hipoksemi, dokulara yeterli oksijen ulaşmamasına ise hipoksi adı verilir. Oksijen yetersiz kaldığında hücreler enerji üretimine anaerobik (oksijensiz) metabolizmayla devam eder. Anaerobik metabolizmada enerji verimsiz üretilir ve ortaya çıkan laktik asit nedeniyle kanın pH değeri asidik tarafa kayar. Bu duruma metabolik asidoz denir. Metabolik asidoz belli bir dereceden sonra hücrelerin işlevlerinin bozulmasına neden olur. Bu durum uzun sürerse önce beyin, sonrasında birçok organ geri dönüşümsüz olarak zarar görebilir. Oksijen eksikliği tespit edilen hastalara hekim tarafından oksijen konsantratörüyle oksijen tedavisi önerilebilir. Uzun süreli oksijen tedavisine karar verilirken genellikle kan gazı ölçümü ve oksijen satürasyonu (SpO2) değerleri dikkate alınır.
Oksijen Konsantratörü Oksijeni Nasıl Üretir?
Oksijen konsantratörü, havadaki oksijeni diğer gazlardan ayırarak yoğunlaştıran cihazdır. Sağlık ve sanayi alanında kullanılan modellerin çalışma prensipleri birbirine benzer, ancak iç donanımları ve kullanılan malzemeler farklıdır. Tıbbi oksijen konsantratörleri genellikle oksijen yetersizliği veya solunum güçlüğü yaşayan hastaların tedavisinde kullanılır.
Oksijen konsantratörü çalıştırıldığında, içindeki elektronik kontrol kartı kompresör motorunu çalıştırır. Kompresör ortamdaki havayı emer ve önce toz filtrelerinden geçirir. Ardından havayı belli bir basınçla, elektronik kontrol kartının yönettiği valfe gönderir. Valf, basınçlı havayı sırayla iki moleküler elek haznesine gönderir. Hava basınç altındaki hazneden geçerken azot gazı zeolite tutunur, oksijen ise haznenin diğer ucundan çıkarak bir oksijen deposunda birikir. Bir hazne oksijen üretirken diğer haznenin basıncı düşürülür ve tutulan azot “susturucu” adı verilen bölümden sessizce dışarı atılır. Hazneler bu şekilde sırayla çalışarak kesintisiz oksijen üretimi sağlar. Depoda biriken yüksek yoğunluktaki oksijen, akış ayarından ve bir filtreden geçtikten sonra nemlendirici kabın içinden geçerek oksijen kanülüyle hastaya ulaşır. Havadaki argon da moleküler elekten oksijenle birlikte geçtiği için oksijen konsantratörlerinde oksijen yoğunluğu en fazla yaklaşık %95-96 olabilir. Taşınabilir cihazların çoğunda nemlendirici kap bulunmaz. Bunun nedeni taşıma sırasında cihazın içine sıvı kaçma riskinin önlenmesidir.
Oksijen Konsantratörüyle İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?
SGK Oksijen Konsantratörü Ücretini Ödüyor mu?
SGK, hastaneden alınan sağlık raporu ve reçeteyle oksijen konsantratörü için geri ödeme yapar. Rapor türü ve raporu düzenleyebilecek hekimler Sağlık Uygulama Tebliği’ne (SUT) göre belirlenir ve zamanla değişebilir. Hasta ya da yakını önce cihazın ücretini ödeyerek cihazı alır, sonrasında SGK geri ödemeyi hastanın adına yapar. Geri ödeme genellikle birkaç hafta ile iki ay arasında yapılır. SGK faturadaki tutarın tamamını değil, SUT’ta belirlenen tutarı öder. Bu tutar zamanla değiştiği için güncel tutar ve raporun ne kadar süre geçerli olduğu SGK’dan ya da cihazı satan firmadan öğrenilmelidir. Raporun belirli aralıklarla yenilenmesi gerekebilir.
Oksijen Konsantratörünü Kullanmak İçin Tıp Bilgisi Gerekir mi?
Oksijen konsantratörlerinin kullanımı kolaydır ve tıp bilgisi gerektirmez. Hasta yakınları ve bakım verenler cihazı kullanabilir. Cihaz kullanım kılavuzuna uygun şekilde çalıştırılmalı ve oksijen akış ayarı hekimin belirlediği değerde tutulmalıdır. Cihazı satan firmalar çoğu zaman kurulum ve kullanım konusunda yerinde ya da görüntülü görüşmeyle destek verir.
Cam Boncuk İşinde Oksijen Tüpü Yerine Oksijen Konsantratörü Kullanılabilir mi?
Cam boncuk ve benzeri cam işlerinde kullanılan şaloma (hamlaç) için oksijen tüpü yerine oksijen konsantratörü kullanılabilir ve bu uygulama cam ustaları arasında yaygındır. Cihazın akış kapasitesinin kullanılan şalomanın ihtiyacını karşılaması gerekir. Bazı kullanıcılar bu nedenle iki cihazı birlikte kullanır. Oksijen yanmayı hızlandırdığı için cihaz alevden uzakta tutulmalı, hat üzerinde alev geri tepme valfi kullanılmalı ve çalışma alanı iyi havalandırılmalıdır.
KOAH Hastasında Oksijen Akışı Kendi Kendine Düşürülebilir mi?
Oksijen akışı hekime danışmadan değiştirilmemelidir. KOAH hastalarında fazla oksijen verilmesi bazı hastalarda kanda karbondioksit birikmesine yol açabilir. Bu nedenle bu hastalarda hedef oksijen satürasyonu genellikle %88-92 aralığında tutulur. Hastanın satürasyonu bu aralığın üzerindeyse akışın azaltılması gerekip gerekmediğine hekim karar vermelidir. Akış ayarı ancak hekimin önerisiyle değiştirilmelidir.
