Tekerlekli sandalye kullanan hasta, yaşlı veya engelli bir bireyi merdivenden indirmek ve çıkarmak hem zor hem de tehlikelidir. Manuel (aküsüz) tekerlekli sandalyeler ortalama 10 ile 20 kg arasındadır. Sandalyede oturan kişinin ağırlığı da eklendiğinde taşınması gereken toplam yük çoğu zaman 70-80 kg’ı, daha hafif bir kişide bile 45-50 kg’ı bulur. Bu nedenle taşıma işi genellikle iki veya üç kişiyle yapılır; hem taşınan kişi hem de taşıyanlar için düşme ve sakatlanma riski oluşur. Merdiven döner yapıdaysa işlem daha da zorlaşır. Merdiven inme-çıkma cihazları, bu işi tek bir refakatçinin güvenli şekilde yapabilmesi için tasarlanmıştır. Evde bireysel kullanımın yanında, asansörü veya rampası olmayan binalarda erişilebilirliği sağlamak için okullar, kurslar, kamu binaları, oteller ve toplantı salonları gibi yerlerde de kullanılır.
Engelliler hakkındaki mevzuat, kamu binalarının ve hizmet veren kurumların engelli bireylerin erişimine uygun olmasını şart koşar. Asansörü olmayan veya asansörü tekerlekli sandalyeye yetmeyen binalarda merdiven inme-çıkma cihazı, erişilebilirlik için kullanılan pratik çözümlerden biridir. Merdiven inme-çıkma cihazları Avrupa’da Sınıf I tıbbi cihaz olarak sınıflandırılabilir. Türkiye’de tıbbi cihaz olarak satılan bir cihazın CE işareti taşıması ve Ürün Takip Sistemi’ne (ÜTS) kayıtlı olması gerekir; satış merkezleri ÜTS’ye kayıtlı olmayan cihazların satışını yapamaz. Kurumun bağlı olduğu müdürlüğün istediği belgeler satın almadan önce sorulmalıdır.
Bu cihazlar, taşınan kişinin güvenliği gözetilerek üretilir. Emniyet kemeri, devrilmeyi önleyen destekler ve bazı modellerde bulunan, basamak kenarını algılayıp cihazı durduran fren sistemleri düşme riskini büyük ölçüde azaltır. Cihazı kullanmak için en az bir refakatçi gerekir. Refakatçinin cihazı kullanmadan önce eğitim alması ve ilk denemeleri cihaz boşken yapması önerilir. Cihazı tanıyan bir refakatçi, üzerindeki kişiyi tek başına rahatlıkla merdivenden indirip çıkarabilir.
Cihazlar portatiftir. Çoğu model katlanabilir veya kolayca parçalarına ayrılabilir; böylece araç bagajında taşınabilir. Aküyle çalıştıkları için elektrik olmayan yerlerde de kullanılabilirler.
Merdiven İnme-Çıkma Cihazı Çeşitleri Nelerdir?
Piyasada farklı marka ve modellerde merdiven inme-çıkma cihazları bulunur. Cihazlar, merdivende ilerleme şekline ve kişiyi nasıl taşıdıklarına göre ayrılır.
Paletli cihazlar, basamakların üzerinde tırtıl gibi kayarak ilerler. Kullanımı kolaydır ve taşıma sırasında sarsıntı azdır. Ancak yalnız düz merdivenlerde kullanılabilir; döner, yelpaze veya eğrisel merdivenlerde kullanılamaz. Merdivenin genellikle en az 70 cm genişliğinde olması ve dönüşlerde cihazın döndürülebileceği bir sahanlık bulunması gerekir. Bu sahanlık modele göre en az yaklaşık 97 × 97 cm ile 115 × 115 cm arasında olmalıdır.
Tekerlekli (basamak tırmanan) cihazlar, tekerleklerini basamaktan basamağa aktararak ilerler. Daha az yer kaplarlar ve düz merdivenlerin yanında döner, yelpaze ve dar merdivenlerde de kullanılabilirler. Bu cihazlarda merdiven genişliğinin cihaz genişliğinden yaklaşık 10 cm fazla olması yeterlidir; çıkılabilecek en yüksek basamak ise modele göre değişir, örneğin yaygın bir modelde 22 cm’dir. Kullanımı paletli modellere göre biraz daha fazla deneyim gerektirir.
Cihazlar, kişiyi taşıma şekline göre de ikiye ayrılır. Bazı modeller kişinin kendi tekerlekli sandalyesine bağlanarak çalışır. Kendinden oturaklı olmayan bu cihazların çoğu, piyasadaki standart tipteki manuel tekerlekli sandalyelerin büyük bölümüne takılabilir; yine de sandalyenin ölçüleri ve tekerlek yapısı satın almadan önce kontrol edilmelidir. Bazı modellerin ise kendi oturağı vardır. Bu modeller tekerlekli sandalye kullanmayan ancak merdiven çıkmakta zorlanan kişiler için de uygundur. Oturağı çıkarılabilen modeller de mevcuttur.
Merdiven İnme-Çıkma Cihazı Nasıl Seçilir?
Doğru cihazı seçmek için önce merdiven ölçülmelidir. Merdivenin genişliği, basamak yüksekliği ve derinliği, eğimi, sahanlık ölçüleri ve dönüş şekli (düz, Z tipi, döner veya yelpaze) cihaz seçimini doğrudan belirler. Cihazların çoğu en fazla yaklaşık 35 derecelik eğime sahip merdivenlerde kullanılabilir.
Taşıma kapasitesi de önemlidir. Piyasadaki cihazların taşıma kapasitesi genellikle 120-150 kg arasındadır. Kendi tekerlekli sandalyesine bağlanan modellerde bu kapasiteye kişinin ağırlığıyla birlikte tekerlekli sandalyenin ağırlığı da dahildir. Örneğin 95 kg bir kişi 20 kg’lık manuel tekerlekli sandalyeyle toplam 115 kg eder ve bu yük çoğu cihazın sınırları içindedir. Akülü tekerlekli sandalyeler ise manuel sandalyelere göre çok daha ağır olduğu için çoğu merdiven inme-çıkma cihazıyla taşınamaz; yalnız bazı paletli modellerin hafif akülü sandalyeler için tasarlanmış uzun versiyonları bulunur. Akülü sandalye kullanan veya kilosu yüksek olan kişiler için kendinden oturaklı modeller daha uygundur, çünkü bu modellerde tekerlekli sandalyenin ağırlığı yüke eklenmez.
Tek şarjla inilip çıkılabilen merdiven sayısı marka, model ve taşınan yüke göre büyük farklılık gösterir. Üretici verilerine göre bu sayı basamak tırmanan modellerde yüke bağlı olarak yaklaşık 135 ile 225 basamak (9-15 kat) arasındadır, bazı paletli modellerde ise 1.000 basamağa kadar çıkabilir. Yük arttıkça akü daha çabuk biter. Sık ve uzun merdiven kullanılacaksa akü kapasitesi yüksek ve yedek akü takılabilen bir model tercih edilmelidir.
Merdiven inme-çıkma cihazlarının yanında, kendi başına merdiven çıkabilen akülü tekerlekli sandalyeler de vardır. Bu sandalyeler refakatçi gerektirmeyebilir, ancak oldukça ağırdır ve fiyatları merdiven inme-çıkma cihazlarına göre çok daha yüksektir.