Icerige gec / Skip to content
English

Mekanik Ventilatörlerin Çeşitleri Nelerdir?

Solunumun herhangi bir nedenle cihaz yardımıyla sürdürülmesine mekanik ventilasyon, bunu sağlayan ya da hastanın kendi solunumunu destekleyen tıbbi cihazlara ise mekanik ventilatör denir. Uzun süreli mekanik ventilasyon, solunum yetmezliğinin tedavisinde önemli bir yöntemdir. Özellikle göğüs duvarı hastalıklarında ve nöromüsküler hastalıklarda evde mekanik ventilasyon kullanan hasta sayısı dünya genelinde giderek artmaktadır. Günümüzde yoğun bakımlarda, ambulanslarda ve evlerde kullanılan bu cihazlar tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

1980’li yıllarda mikroişlemci kontrollü ventilatörler yaygınlaşmaya başladı. Mikroişlemciler sayesinde farklı solunum modları geliştirildi. Basınç kontrollü, basınç destekli ve volüm kontrollü modlar bunların en bilinenleridir; volüm destekli mod ise bazı cihazlarda bulunur ve üreticiye göre farklı adlarla anılabilir. Hastanın ihtiyacına uygun mod seçilip doğru parametreler ayarlandığında tedavi daha etkili olur.

Mekanik Ventilatör Nedir?

Mekanik ventilatör, ventilatör ve respiratör aynı cihaz için kullanılan terimlerdir. Ventilatör sözcüğü Latincede havalandırmak anlamına gelen kökten türemiştir. Türkçede solunum cihazı ya da yapay solunum cihazı olarak adlandırılır; basında ender olarak “solutucu” sözcüğü de kullanılmıştır. Mekanik ventilatörlerle hastaya iki şekilde solunum desteği verilir: non-invaziv mekanik ventilasyon ve invaziv mekanik ventilasyon.

Mekanik Ventilasyon Çeşitleri Nelerdir?

Non-İnvaziv Mekanik Ventilasyon Nedir?

Soluk borusuna (trakeye) tüp yerleştirmeden ya da delik açmadan, maske yardımıyla verilen solunum desteğine non-invaziv mekanik ventilasyon denir. Bu amaçla kullanılan cihazlar şunlardır:

  • CPAP cihazı
  • OTOCPAP cihazı
  • BPAP cihazı
  • BPAP ST cihazı
  • BPAP ST AVAPS cihazı
  • OTOBPAP cihazı
  • ASV cihazı

CPAP ve OTOCPAP cihazları solunum boyunca sabit bir basınç uygular ve soluk almaya ek destek vermez. Bu nedenle tam anlamıyla ventilatör sayılmazlar; daha çok uyku apnesi tedavisinde kullanılırlar. BPAP, BPAP ST, AVAPS ve ASV cihazları ise nefes alırken ek basınç desteği verir. Non-invaziv mekanik ventilasyon, solunum güçlüğünü gidermek ve kandaki oksijen ve karbondioksit düzeyini sağlıklı seviyeye getirmek için kullanılır.

Non-invaziv ventilasyon özellikle kanda karbondioksit birikimiyle seyreden KOAH, nöromüsküler hastalıklar, obezite hipoventilasyon sendromu ve göğüs duvarı hastalıklarında kullanılır. Nöromüsküler hastalıkların başlangıç döneminde de tercih edilebilir. Hastalık ilerledikçe maske ile verilen destek yetersiz kalırsa, hasta günün büyük bölümünde desteğe ihtiyaç duyarsa ya da yutma ve salgı sorunları belirginleşirse hekim invaziv mekanik ventilasyona geçilmesine karar verebilir. Non-invaziv cihazlar hastanelerde, ambulanslarda ve evlerde kullanılabilir.

CPAP-BPAP Maske Çeşitleri Nelerdir?

Non-invaziv tedavide maske de cihaz kadar önemlidir. Hastanın yüz yapısına ve tedavi yöntemine göre farklı maskeler kullanılır. CPAP-BPAP maskelerinin başlıcaları burun yastıkçıklı (nazal yastık) maske, nazal maske, ağız ve burnu birlikte kapatan oronazal maske, ağızlık tipi oral maske ve tüm yüz maskesidir. Hastanelerde başlık (helmet) tipi arayüzler de kullanılır. Hangi maskenin kullanılacağına tedaviyi planlayan hekim karar verir. Oksijen tedavisinde kullanılan standart nazal kanül bir CPAP-BPAP maskesi değildir; yenidoğanlarda ise CPAP için burna yerleşen özel kanül ve çatal tipi arayüzler kullanılır.

İnvaziv Mekanik Ventilasyon Nedir?

İnvaziv mekanik ventilasyonda maske kullanılmaz. Ventilasyon, endotrakeal tüp ya da trakeostomi kanülü gibi vücudun içine yerleştirilen tıbbi malzemelerle uygulanır. Bu amaçla kullanılan ventilatörler non-invaziv cihazlara göre daha gelişmiştir; solunum modları ve parametreleri daha ayrıntılı ayarlanabilir. İnvaziv kullanılan mekanik ventilatörlerin birçoğu maske ile non-invaziv olarak da kullanılabilir.

Önceleri yalnız hastanelerde ve ambulanslarda uygulanabilen invaziv ventilasyon, teknolojinin gelişmesiyle evlerde de uygulanabilir hale geldi. Durumu stabil olan hastalar, ihtiyaçlarına uygun bir mekanik ventilatörle yaşamlarını evlerinde sürdürebilir. Bunun için cihaz kullanımı ve hasta bakımı eğitimlerinin evde bakım yapacak kişilere, mümkünse en az iki kişiye, önceden verilmesi gerekir.

Evde maske ile kullanılan cihazın, hasta invaziv ventilasyona geçtiğinde de kullanılıp kullanılamayacağı cihazın özelliğine bağlıdır. Yalnız non-invaziv kullanım için üretilmiş CPAP ve BPAP cihazları devre değiştirilerek invaziv ventilasyonda kullanılmaz. Ancak hem maske ile hem de trakeostomi kanülü ile kullanıma onaylı yaşam destek ventilatörlerinde uygun solunum devresi takılarak invaziv kullanıma geçilebilir. Bu karar hekim ve teknik ekip tarafından verilir.

İnvaziv Mekanik Ventilatör Çeşitleri Nelerdir?

Hastanelerde, ambulanslarda ve evlerde kullanılan mekanik ventilatörlerin özellikleri farklıdır. Yetişkinler, çocuklar ve bebekler için üretilmiş cihazların solunum kapasiteleri ve modları da birbirinden farklıdır. İnvaziv mekanik ventilatörler kullanım yerine göre üç ana gruba ayrılır:

  • Ev tipi mekanik ventilatör
  • Transport mekanik ventilatör
  • Yoğun bakım mekanik ventilatörü

Solunum Devresi Nedir?

Mekanik ventilatör hastaya solunum devresiyle bağlanır; solunum devresi, solunum hortumu anlamına gelir. Solunum devreleri yetişkin, çocuk ve bebek hastalar için farklı çaplarda üretilir; yaygın çaplar yetişkinlerde 22 mm, çocuklarda 15 mm, bebeklerde 10 mm civarındadır. Hasta, yaşına ve boyutuna uygun devreyle ventilatöre bağlanır. Böylece cihazın verdiği hava hastaya olması gerektiği gibi ulaşır.

Cihazın çeşidine göre tek kollu (tek hatlı) ya da çift kollu (çift hatlı) solunum devresi kullanılır. Kaçak delikli tek hatlı devrelerde hastaya giden ve hastadan dönen hava hacmi doğrudan ölçülmez; cihaz bu değerleri ve kaçak miktarını kendi hesaplama yöntemiyle tahmin eder, kaçak arttıkça tahminin doğruluğu azalabilir. Ekspirasyon valfli tek hatlı devrelerde cihaz genellikle yalnız hastaya verdiği hacmi ölçer; hastaya yakın bir akış sensörü kullanılan sistemler ise hastanın soluk verirken çıkardığı hacmi de ölçebilir. Çift hatlı devrelerde hastanın verdiği hava cihaza geri döner ve cihaz içindeki sensörle ölçülür; böylece hem verilen hem de geri dönen hacim izlenebilir. Bu ölçümler cihazın ekranından takip edilir.

Mekanik Ventilatör Ayarlarını Kim Yapar?

Hastanelerde tedaviyle ilgili konularla hekimler, hasta bakımıyla ilgili konularla ise hemşireler ilgilenir. Mekanik ventilatöre ihtiyaç duyan hastayı ve cihaz ayarlarını hekim belirler. Bu kararda hastanın solunum durumu ve kan gazı değerleri rol oynar. Ayarlar hastanın yaşına, kilosuna ve hastalıklarına göre belirlenir ve hayati önem taşır; hasta solunumunu bu ayarlarla sürdürür. Evde kullanılacak cihazlarda hekim; mod, tidal hacim, solunum sayısı, tetikleme hassasiyeti, basınç değerleri, PEEP ve oksijen ihtiyacı gibi ayarları sağlık kurulu raporunda ve reçetede belirtir. Cihazı kuran teknik ekip ayarları bu belgelere göre yapar.

Bazı cihazlarda nefes verme tetikleme hassasiyeti (E-sens) adı verilen bir ayar bulunur. Bu ayar, cihazın nefes alma desteğini ne zaman sonlandıracağını belirler ve genellikle en yüksek akışın yüzdesi olarak ayarlanır. Bu ayarla ilgili bir uyarı ya da alarm görüldüğünde değer kullanıcı tarafından değiştirilmez; hekim ya da teknik ekip aranır.

Ventilatör ekranındaki basınç ve akış grafikleri, hastanın cihazla uyumunu değerlendirmeye yardımcı olur. Grafiklerde art arda gelen iki tepe, hastanın tek bir nefes çabasına cihazın iki nefes vermesi (çift tetikleme), kaçağa bağlı kendiliğinden tetikleme ya da başka bir uyumsuzluk nedeniyle görülebilir; bu grafiklerin yorumu hekim ve solunum terapistleri tarafından yapılır.

Ventilatörde Kaçak veya Valf Hatası Neden Olur?

Ventilatörlerde görülen kaçak (sızıntı) uyarılarının en sık nedeni cihazın dışındadır: solunum devresinde delik ya da gevşek bağlantı, nemlendirici haznesinin iyi oturmaması, endotrakeal tüp ya da trakeostomi kanülü kafının yeterince şişirilmemesi, ekspirasyon valfinin ya da membranının yanlış takılması veya akış sensörünün kirlenmesi ya da kalibrasyonunun bozulması. Bu durumda önce cihazın kullanım öncesi testi ve kaçak testi hasta bağlı değilken yapılır, devre ve bağlantılar kontrol edilir, gerekiyorsa akış sensörü kalibre edilir ya da devre değiştirilir.

Test hatası sürüyorsa ya da hata cihazın iç parçalarıyla (inspirasyon valfi, türbin, iç pnömatik blok, sensörler ve elektronik kart) ilgiliyse cihaz kullanılmaz; hasta yedek bir solunum desteğine alınır ve yetkili teknik servis çağrılır. İnspirasyon valfi gibi iç parçaların testi ve onarımı üreticinin yetkilendirdiği teknik servis tarafından yapılır.

Ambulansta Kullanılan Ventilatörlerde Nelere Dikkat Edilir?

Ambulanslarda ve acil ünitelerinde kullanılan mekanik ventilatörler küçük, kompakt ve taşınabilir cihazlardır. Acil durumlarda ve hasta naklinde geçici olarak kullanılmak üzere tasarlanırlar. Hem invaziv hem de non-invaziv kullanılabilen modelleri vardır; hangi şekilde kullanılacağı hastanın o anki ihtiyacına göre belirlenir.

Türkiye’de ambulansta kullanılacak ventilatör seçilirken önce ambulans hizmetlerini düzenleyen yönetmeliğin eklerinde ambulans türüne göre listelenen donanıma bakılır. Yönetmeliğin önceki düzenlemesinde acil yardım ve yoğun bakım ambulanslarında, ayrıca hava ve deniz ambulanslarında, erişkin ve çocuk hastalarda kullanılabilen, basıncı ayarlanabilen ve PEEP valfi bulunan bir transport ventilatör isteniyordu. Ambulansın kendisi ve içindeki cihazların araca bağlanma şekli ambulans standardına uygun olmalı; cihaz ani fren ya da çarpmada yerinden çıkmamalıdır. Ventilatörün de acil tıbbi hizmetlerde kullanılan ventilatörler için hazırlanan uluslararası standarda uygun olması beklenir. Bu standart, cihazın darbe, titreşim ve su girişine dayanıklılığını, bataryayla ne kadar çalışabildiğinin belirtilmesini, oksijen kaynağı kesildiğinde cihazın davranışını ve alarmlarını kapsar. Seçimde ayrıca batarya süresi, oksijen tüketimi, ağırlık, invaziv ve non-invaziv kullanım seçeneği, çocuk hastalarda kullanılabilirlik ve yetkili teknik servis desteği birlikte değerlendirilir.

Mekanik Ventilatör Kullanırken Güvenlik Neden Önemlidir?

Hayatını bir cihaza emanet eden hastalar için en önemli konu güvenliktir. Hastanın sağlığıyla ve cihazla ilgili tüm ayrıntılar dikkatle incelenmeli, hasta için uygun cihaz yoksa temin edilmelidir. Mod ve parametreleri hekim belirler. İnvaziv mekanik ventilasyonda belirlenen ayarlar hastada denenir ve kan gazı değerleri düzenli olarak kontrol edilir.

Cihazlardaki alarmlar kritik durumları zamanında bildirecek şekilde ayarlanmalıdır. Birçok cihaz kullanım verilerini hafızasında saklar. Bu veriler sayesinde geriye dönük solunum analizi yapılabilir, hekim tedavinin etkinliğini kontrol edebilir ve gerekirse ayarları yeniden düzenleyebilir.

Evde mekanik ventilatör kullanan hastalar için cihazın batarya kapasitesi hayati önem taşır. Elektrik kesintilerinde hayati tehlike yaşanmaması için bataryası uzun süre dayanabilen cihazlar tercih edilmelidir. İç bataryanın yanında tam dolu bir harici batarya bulundurulması önerilir; iç batarya ana güç kaynağı olarak kullanılmaz. Kesintisiz güç kaynağı (UPS), kesinti anında cihazın enerjisiz kalmasını önler ve gerilim dalgalanmalarına karşı koruma sağlar. Günde 16 saat ve üzeri ventilatöre bağlı olan ya da cihazsız birkaç saat bile kendi başına soluyamayan hastalar için yedek bir ventilatör bulundurulması önerilir.

Hekimin belirlediği ayarların yazılı bir kaydı saklanmalı ve cihaz ayarları düzenli olarak bu kayıtla karşılaştırılmalıdır. Ekran fotoğrafı da bu kayıt için kullanılabilir; ayarlar yanlışlıkla değişirse fark bu kayıtla anlaşılır. Ayarlarda bir fark görülürse kullanıcı ayarları kendisi düzeltmez, hekim ya da teknik ekip aranır. Cihazın düşme riskini azaltmak için uygun bir yere yerleştirilmesi ya da sabitlenmesi gerekir. Isıtıcı nemlendirici kullanılıyorsa nemlendirici hastadan ve ventilatörden daha alçakta durmalı, devrede biriken su ventilatöre ya da hastaya kaçmamalıdır.