Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), akciğerlerdeki hava yollarının kalıcı olarak daralmasıyla ortaya çıkan, ilerleyici ve bulaşıcı olmayan bir akciğer hastalığıdır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre KOAH dünyada üçüncü sıradaki ölüm nedenidir ve 2023 yılında yaklaşık 3,4 milyon kişinin ölümüne yol açmıştır; bu sayı tüm ölümlerin yaklaşık %6’sına karşılık gelir. Türkiye’de yaklaşık 3 milyon kişide KOAH olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye’de yapılan çalışmalarda KOAH’ın 40 yaş üstü erişkinlerin yaklaşık %10 ile %20’sinde görüldüğü ve hastaların en az üçte ikisinin uzun yıllar tanı almadan yaşadığı bildirilmektedir. TÜİK verilerine göre solunum sistemi hastalıkları, 2025 yılında %15,1 ile Türkiye’de ölüm nedenleri arasında üçüncü sırada yer almıştır. Hastalık sinsi ilerler ve oluşan daralma tamamen geri dönmez; bu nedenle erken tanı ve risk faktörlerinden uzak durmak çok önemlidir.
KOAH Nasıl Bir Hastalıktır?
KOAH’ı anlamak için önce akciğerleri tanımak gerekir. Akciğerler göğüs boşluğunun sağ ve sol yanında bulunan, solunumun en önemli organlarıdır. Sağ akciğer 3, sol akciğer 2 lobludur. İçleri alveol adı verilen hava keseciklerinden oluşur. Nefes alırken havadaki oksijen alveollerden çevredeki kılcal damarlara, kandaki karbondioksit ise kılcal damarlardan alveollere geçer ve nefes verirken dışarı atılır. KOAH tam da bu mekanizmayı bozan bir hastalıktır.
KOAH’ın açılımı şöyledir:
- K: Kronik (sürekli olan)
- O: Obstrüktif (tıkanıklık oluşturan)
- A: Akciğer
- H: Hastalığı
KOAH, kronik bronşit ve amfizeme bağlı olarak gelişen, kalıcı ve ilerleyici hava akımı kısıtlanmasıyla karakterize bir hastalıktır. Uzun süre solunan zararlı gaz ve partiküller hava yollarına ve alveollere zarar verir, keseciklerin yapısını bozar. Doku bozuldukça hava akımı kısıtlanır ve nefes almak güçleşir. Kronik bronşit veya amfizemi olan bir kişide KOAH’tan söz edebilmek için kalıcı hava akımı kısıtlanmasının gelişmiş olması gerekir. Dünyada 30-79 yaş arasındaki yaklaşık 390 milyon kişide KOAH olduğu tahmin edilmektedir; daha eski bazı kaynaklarda bu sayı 600 milyon olarak verilmektedir. KOAH, uzun yıllar boyunca ölüm oranı artan az sayıdaki yaygın hastalıktan biri olmuştur; örneğin ABD’de 1965-1998 yılları arasında kalp hastalığına bağlı ölüm oranı yaklaşık %59 azalırken KOAH’a bağlı ölüm oranı %163 artmıştır.
Kronik Bronşit Nedir?
Hava yollarında fazla miktarda mukus üretildiği, sürekli öksürükle seyreden durumdur. Art arda en az iki yıl boyunca, her yıl en az 3 ay süren balgamlı öksürük başlıca belirtisidir.
Amfizem Nedir?
Alveollerin duvarlarının yıkılmasıyla akciğerde anormal, kalıcı ve genişlemiş hava boşluklarının oluştuğu durumdur. En belirgin belirtisi nefes darlığıdır.
KOAH’ın Nedenleri ve Risk Faktörleri Nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre KOAH’ın en sık nedenleri sigara ve hava kirliliğidir. Başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Sigara ve diğer tütün ürünlerinin kullanımı veya tütün dumanına maruz kalmak
- Dış ortam hava kirliliği
- Yemek pişirme ve ısınmada katı yakıt kullanımından kaynaklanan ev içi duman
- İş yerinde toz, duman ve kimyasallara uzun süre maruz kalmak
- Çocuklukta sık geçirilen solunum yolu enfeksiyonları ve çocukluk çağı astımı
- Alfa-1 antitripsin eksikliği gibi genetik faktörler
- Akciğerde kalıcı hasar bırakan geçirilmiş hastalıklar
- Düşük sosyoekonomik koşullar
KOAH daha çok 40 yaş üstü kişilerde görülür. Erkeklerde daha sık görülmekle birlikte kadınlarda da yaygındır; Türkiye’de KOAH hastalarının yaklaşık %40’ının kadın olduğu bildirilmektedir.
KOAH Belirtileri Nelerdir?
KOAH yavaş gelişir. Erken evrede yakınmalar azdır ve hastalar bunları çoğu zaman yaşa, sigaraya veya başka nedenlere bağlar. Başlıca belirtiler öksürük, balgam, nefes darlığı ve yorgunluktur.
- Hafif evrede öksürük önceleri aralıklıdır ve özellikle sabahları görülür. Az miktarda, genellikle beyaz-gri renkli, koyu ve yapışkan balgam çıkar. Şiddetli olmayan öksürükle birlikte az miktarda balgam çıkarmak KOAH’ın erken habercisi olabilir.
- Orta evrede hava akımı kısıtlanması belirginleştiği için nefes darlığı artar ve günlük işlerde zorlanma başlar. Hastalar çoğunlukla bu aşamada hekime başvurur.
- İleri evrede öksürük şiddetlenir, balgam miktarı artar ve koyulaşır, hırıltılı solunum eklenir. Balgamda çizgi halinde kan görülebilir; bu durumda hekime başvurulmalıdır.
KOAH İlerleyince Ne Olur?
Hastalık ilerledikçe vücutta oksijen azlığı gelişebilir ve dudaklarda, el ve ayaklarda morarma görülebilir. Uzun süren oksijen yetersizliği ve tekrarlayan öksürük nöbetleri kalbi de etkileyerek kalp yetersizliğine yol açabilir. Muayenede göğüs kafesinin ön-arka çapının artması (fıçı göğüs), boyundaki yardımcı solunum kaslarının belirginleşmesi, solunum seslerinin azalması ve nefes verme süresinin uzaması gibi bulgular görülebilir. Bu bulgular erken evrede genellikle görülmez.
Hipoksi Nedir?
Hipoksi, dokulara yeterli oksijen ulaşmaması demektir. Dokuların tamamen oksijensiz kalmasına ise anoksi denir. KOAH ve benzeri akciğer hastalıkları, oksijenin havadan kana geçişini zorlaştırdığı için uzun süreli hipoksiye neden olabilir. Hipoksi uzun süre devam eder ve düzeltilmezse başta beyin olmak üzere tüm organları olumsuz etkiler. Bu nedenle solunum hastalıklarının tedavisinin kesintisiz sürdürülmesi çok önemlidir.
KOAH dışında hipoksiye yol açabilen başlıca durumlar şunlardır:
- Yangın gibi dumanlı ortamlarda kalmak
- Amfizem gibi başka akciğer hastalıkları
- Solunumu baskılayan ilaç veya madde zehirlenmeleri
- Kalp krizi veya kalp durması nedeniyle dokulara yeterli kan gitmemesi
- İnme, şok ve benzeri durumlar
KOAH Nasıl Teşhis Edilir?
Kronik öksürük, balgam ve nefes darlığı gibi yakınmalarla başvuran kişilerde hekim önce muayene yapar ve akciğer grafisi isteyebilir. KOAH tanısını kesinleştiren test solunum fonksiyon testidir (spirometri); bu test hastalığın ağırlık derecesinin belirlenmesini de sağlar. Gerektiğinde EKG, tam kan sayımı ve kan gazı gibi tetkikler de istenebilir.
KOAH belirtileri başka hastalıklarla karışabildiği için tanıda şu hastalıklar da dikkate alınır:
- Astım
- Bronşektazi
- Tüberküloz
- Kalp yetersizliği
- Obliteratif bronşiyolit
- Diffüz panbronşiyolit
40 yaşın üstündeyseniz, öksürük, balgam veya nefes darlığı gibi yakınmalarınız varsa, tütün ürünleri kullanıyorsanız ya da geçmişte kullandıysanız veya mesleğiniz gereği toz, duman ya da kimyasal soluyorsanız erken tanı için bir göğüs hastalıkları hekimine başvurmanız önerilir.
KOAH Nasıl Tedavi Edilir?
KOAH’ta oluşan hasar tamamen geri dönmez. Tedavinin amacı belirtileri hafifletmek, atakları azaltmak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve yaşam kalitesini artırmaktır. Tedavinin ilk ve en önemli adımı tütün ürünlerinin bırakılmasıdır. Hiçbir ilaç, tütün kullanımının bırakılması kadar hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaz. Tütün bağımlılığı tedavi edilebilen bir hastalıktır ve bırakmakta zorlanan kişiler hekimden destek alabilir.
İlaç Tedavisi
KOAH tedavisinde en önemli ilaçlar, hava yollarını genişleten bronkodilatör inhalerlerdir. Bazı hastalarda bunlara inhaler kortikosteroidler eklenebilir. Solunum yoluyla alınan bu ilaçlar düşük dozlarda kullanılır ama doğrudan hava yollarına ulaştığı için etkilidir. Etkili olmaları için doğru teknikle kullanılmaları gerekir. İlaç tedavisi hastalığı iyileştirmez; belirtileri hafifletir ve yaşam kalitesini artırır. Dünya Sağlık Örgütü, KOAH’lı kişilerin her yıl grip aşısı olmasını, zatürre aşısını ve güncel COVID-19 aşılarını da yaptırmasını önermektedir.
Solunum Rehabilitasyonu ve Fiziksel Aktivite
Solunum rehabilitasyonu, nefesi ve egzersiz kapasitesini geliştiren egzersizleri öğretir. Hekimin uygun gördüğü ölçüde düzenli fiziksel aktivite de önemlidir; erişkinler için genel öneri haftanın en az beş günü, günde en az 30 dakika orta yoğunlukta aktivitedir. Yürüyüş kolay uygulanabildiği için iyi bir başlangıçtır. Temiz havalı ortamlarda vakit geçirmek de faydalıdır.
Cihaz Tedavisi
KOAH’ta ilaç tedavisinin yanında cihaz tedavisi de uygulanabilir; çoğu zaman ikisi birlikte kullanılır. Hastanede ve evde kullanılan başlıca cihazlar şunlardır:
- Oksijen konsantratörü
- Oksijen tüpü
- BPAP S ve BPAP ST cihazları
- Pulse oksimetre
- Nebülizatör
En sık uygulanan cihaz tedavisi uzun süreli oksijen tedavisidir. Kandaki oksijen düzeyi belirli bir değerin altına düşen hastalarda önerilir ve oksijen konsantratörü veya oksijen tüpüyle, oksijen kanülü ya da maske gibi aksesuarlar kullanılarak uygulanır.
- Oksijen tüpü: İçinde basınçlı ve yüksek saflıkta (yaklaşık %99) medikal oksijen bulunur. Tüpe takılan manometre, basınçlı gazı hastanın kullanımına uygun hale getirir. Oksijen bittiğinde tüpün yetkili dolum tesislerinde yeniden doldurulması gerekir.
- Oksijen konsantratörü: Ortam havasındaki oksijeni süzerek yoğunlaştırır ve kesintisiz olarak yaklaşık %90-95 yoğunlukta oksijen sağlar. Doluma ihtiyaç duymaz; düzenli bakım ve filtre değişimi gerekir.
- BPAP cihazları: Oksijen üretmez; ortam havasını basınçlandırarak solunuma destek olur ve yüze takılan maskeyle kullanılır. Tek başına yeterli olmadığında oksijen cihazıyla birlikte kullanılabilir. BPAP S, Bilevel Positive Airway Pressure Spontaneous; BPAP ST ise Bilevel Positive Airway Pressure Spontaneous/Timed ifadesinin kısaltmasıdır.
Hastanın hangi cihazı veya cihazları kullanacağı ve cihaz ayarları hekim raporuyla belirlenir. Cihazlar rapordaki ayarlara göre hazırlanmalı ve hastaya uygun solunum aksesuarlarıyla kullanılmalıdır.
Cerrahi Tedavi
İlaç ve cihaz tedavilerine rağmen yakınmaları devam eden ileri evre hastaların bir kısmında cerrahi veya girişimsel yöntemler uygulanabilir. Akciğerin hasarlı ve solunuma katılmayan bölümünü küçülterek sağlıklı bölümün daha rahat çalışmasını amaçlayan bronkoskopik akciğer hacmi küçültme işlemleri (endobronşiyal valf gibi) ve açık akciğer hacmi küçültme cerrahisi bunlar arasındadır. Akciğerin hasarlı bölgesine bronkoskopla yerleştirilen tellerle bu bölgenin büzüştürülmesine dayanan endobronşiyal koil (coil) uygulaması da denenmiş bir yöntemdir; ancak bugün yaygın olarak kullanılmamaktadır. En ileri evrede akciğer nakli de bir seçenektir. Akciğer hacmi küçültme cerrahisinden sonra hastanede kalış genellikle 1-2 hafta sürer; günlük aktivitelere dönüş birkaç haftayı bulabilir ve iyileşme süresi hastaya göre değişir. Hastanın genel sağlık durumu, yaşı ve diğer hastalıkları cerrahiye uygun olmayabilir; hangi yöntemin uygun olduğuna tüm tetkiklerden sonra hekim karar verir.
Sık Sorulan Sorular
Nebülizatör Cihazı Nasıl Çalışır?
Nebülizatör, sıvı haldeki ilacı solunabilecek ince bir buhara dönüştüren cihazdır. İlaç maske veya ağızlık yardımıyla solunur ve doğrudan akciğerlere ulaşır. Basınçlı hava kullanan cihazlara kompresörlü nebülizatör, insan kulağının duymadığı ses dalgalarıyla çalışanlara ultrasonik nebülizatör denir. İlacı titreşen ince bir elekle buhara dönüştüren mesh nebülizatörler de vardır.
KOAH Tanısı İçin Nereye Başvurulmalıdır?
Belirtisi olan kişilerin bir göğüs hastalıkları uzmanına başvurması önerilir. Kesin tanı solunum fonksiyon testiyle konulur. Detaylı inceleme için üniversite ve eğitim ve araştırma hastanelerinin göğüs hastalıkları bölümlerine de başvurulabilir.
KOAH Tamamen İyileşir mi?
Hayır. KOAH’ta oluşan hava yolu daralması tamamen geri dönmez. Ancak tütün kullanımının bırakılması, düzenli ilaç kullanımı, solunum rehabilitasyonu ve gerektiğinde oksijen veya BPAP tedavisiyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir ve yaşam kalitesi artırılabilir.
