Kan gazı analizi, kandaki oksijen ve karbondioksit miktarını ve kanın asit-baz dengesini gösteren bir laboratuvar testidir. Sonuçlar; akciğerlerin kana yeterince oksijen verip vermediğini, karbondioksiti yeterince atıp atamadığını ve vücudun asit-baz dengesinin korunup korunmadığını ortaya koyar. Bu nedenle kan gazı analizi acil serviste, yoğun bakımda ve solunum yetmezliği olan hastaların takibinde sık kullanılır. Evde oksijen konsantratörü veya BPAP gibi bir solunum cihazı kullanacak hastalarda cihaz ihtiyacının belirlenmesinde ve tedavinin etkisinin izlenmesinde de kan gazı sonuçlarından yararlanılır.
Arteriyel Kan Gazı Nedir?
Kan gazı analizi çoğunlukla atardamardan (arter), genellikle el bileğindeki radyal arterden alınan kanla yapılır ve arteriyel kan gazı olarak adlandırılır. Atardamar kanı akciğerlerden yeni geçmiş, oksijenlenmiş kandır; bu nedenle akciğerlerdeki gaz değişimini en doğru şekilde yansıtır. Akciğer dolaşımında (pulmoner dolaşım) bu durum tersine döner: oksijeni azalmış kan kalpten akciğerlere atardamarla taşınır, oksijenlenen kan ise akciğerlerden kalbe toplardamarlarla döner. Kan gazında söz edilen atardamar, kalpten vücuda kan taşıyan atardamarlardır.
Kan gazına bazen toplardamardan (ven) alınan kanla da bakılır. Venöz kan gazında pH değeri arteriyel değere oldukça yakındır; ancak oksijen basıncı arteriyel kana göre çok daha düşüktür ve karbondioksit değeri de arteriyel değerle güvenilir şekilde karşılaştırılamaz. Bu nedenle venöz örnekte görülen düşük oksijen basıncı tek başına oksijen yetmezliği anlamına gelmez. Oksijenlenmenin ve solunumun değerlendirilmesi için arteriyel kan gazı gerekir.
Kan Gazı Analizi Hangi Durumlarda İstenir?
Kan gazı analizi istenmesini gerektiren başlıca durumlar (endikasyonlar) şunlardır:
- Metabolik asidoz ve alkalozun tanısı ve takibi
- Solunumsal asidoz ve alkalozun tanısı ve takibi
- Solunum yetmezliğinin varlığının ve tipinin belirlenmesi
- Uygulanan tedavinin etkisinin izlenmesi
- Oksijen tedavisinin ve solunum cihazı ayarlarının takibi
- Evde uzun süreli oksijen veya solunum cihazı ihtiyacının değerlendirilmesi
- Ani başlayan ve nedeni açıklanamayan nefes darlığının araştırılması
Kan Gazı Raporunda Hangi Değerler Yer Alır?
Kan gazı cihazları pH, PaCO2 ve PaO2 değerlerini doğrudan ölçer; bikarbonat (HCO3) değeri ise bu ölçümlerden hesaplanır. Birçok cihaz oksijen satürasyonunu da raporlar. Normal değerler laboratuvarlar arasında küçük farklılıklar gösterebilir; genel olarak kabul edilen aralıklar şunlardır:
- pH: 7,35-7,45
- PaCO2: 35-45 mmHg
- HCO3: 22-26 mEq/L
- PaO2: 80-100 mmHg
pH Nedir?
pH, kandaki hidrojen iyonu miktarını gösterir ve kanın asidik mi bazik mi olduğunu belirler. pH değeri hidrojen iyonu derişiminin negatif logaritmasıdır; hidrojen iyonu arttıkça pH düşer. pH ölçeğinde 7 nötr kabul edilir; hidrojen ve hidroksit iyonlarının eşit olduğu bir çözelti nötrdür. Kanın normal pH değeri nötrün biraz üzerinde, yani hafif bazik bir aralıktadır. Kanın normal pH aralığı 7,35-7,45’tir. pH 7,35’in altındaysa kan asidik, 7,45’in üzerindeyse bazik yöne kaymıştır. pH diğer değerlerin ortak sonucu olduğu için kan gazı raporunda önce pH değerine bakılır. pH 6,8’in altına düştüğünde veya 7,8’in üzerine çıktığında hayatta kalma nadirdir. Bu sınırlara bakarak bazı kaynaklarda vücudun asidik yöndeki değişime bazik yöndekine göre daha fazla dayanabildiği belirtilir; ancak bu genelleme kesin değildir ve her iki yöndeki ağır bozukluk da hayati risk taşır.
Vücut pH’ı dar bir aralıkta tutmak için üç sistemi birlikte kullanır: kandaki tampon sistemler, solunum sistemi ve böbrekler.
PaCO2 (Parsiyel Karbondioksit Basıncı) Nedir?
PaCO2, arteriyel kandaki karbondioksitin basıncıdır ve solunumun yeterli olup olmadığını gösterir. Karbondioksit kanda suyla birleşerek karbonik asit oluşturur; bu nedenle karbondioksit arttıkça kan asidikleşir ve pH düşer. PaCO2 yükseldiğinde beyin sapındaki solunum merkezi uyarılır, solunum hızlanıp derinleşir ve fazla karbondioksit akciğerlerden atılır.
Normal PaCO2 değeri 35-45 mmHg’dir. 45 mmHg’nin üzerindeki değer solunumun yetersiz kaldığını ve karbondioksitin biriktiğini (hiperkapni), 35 mmHg’nin altındaki değer ise gereğinden fazla solunduğunu gösterir. Nefes tutulduğunda da karbondioksit atılamaz ve kanda birikir; bu nedenle nefes tutmak pH’ı düşürür, yani kanı asidik yöne kaydırır.
HCO3 (Bikarbonat) Nedir?
Bikarbonat kandaki başlıca tampon (baz) maddedir ve asit-baz dengesinin metabolik bileşenini gösterir. Miktarı böbrekler tarafından düzenlenir. Normal değeri 22-26 mEq/L’dir. HCO3 azaldığında kan asidik, arttığında bazik yöne kayar. Kan gazı cihazları HCO3 değerini Henderson-Hasselbalch denklemiyle hesaplar: pH = 6,1 + log(HCO3 / (0,03 × PaCO2)).
PaO2 (Parsiyel Oksijen Basıncı) Nedir?
PaO2, arteriyel kanda çözünmüş oksijenin basıncıdır ve akciğerlerin kana ne kadar oksijen aktarabildiğini gösterir. Normal değeri 80-100 mmHg’dir. PaO2’nin normalin altında olmasına hipoksemi denir. Genel olarak 60-79 mmHg hafif, 40-59 mmHg orta, 40 mmHg’nin altı ise ağır hipoksemi kabul edilir. Hipoksemi kandaki oksijenin azlığını, hipoksi ise dokulara yeterli oksijen ulaşmamasını ifade eder.
KOAH hastalarında uzun süreli oksijen tedavisi kararında da PaO2 değeri kullanılır. İngiltere’nin ulusal kılavuzuna (NICE) göre hastalık stabilken ölçülen PaO2 değeri 55 mmHg’nin (7,3 kPa) altındaysa uzun süreli oksijen tedavisi önerilir; bacaklarda ödem, kanda alyuvar artışı (polisitemi) veya akciğer damarlarında yüksek tansiyon varsa bu sınır 60 mmHg’dir (8 kPa).
Oksijen Satürasyonu ile Pulse Oksimetre Arasındaki Fark Nedir?
Oksijen satürasyonu, kandaki hemoglobinin yüzde kaçının oksijen taşıdığını gösterir. Kan gazı cihazıyla ölçülen değer SaO2, parmağa takılan pulse oksimetreyle ölçülen değer ise SpO2 olarak gösterilir. Pulse oksimetre, parmaktan geçen kırmızı ve kızılötesi ışığın emilimini karşılaştırarak satürasyonu tahmin eder; iğne gerektirmez ve sürekli izleme için pratiktir. Sağlıklı bir kişide SpO2 genellikle %95’in üzerindedir.
Pulse oksimetre kan gazının yerini tutmaz. Satürasyon ile PaO2 arasındaki ilişki doğrusal değildir: satürasyon %90’a düştüğünde PaO2 yaklaşık 60 mmHg’ye inmiş olabilir. Daha önemlisi, pulse oksimetre kandaki karbondioksiti ölçmez. Özellikle KOAH hastalarında satürasyon normal görünürken karbondioksit birikebilir; karbondioksit düzeyini öğrenmenin yolu kan gazı analizidir.
Pulse oksimetreler satürasyonun yanında nabız sayısını da gösterir. Dinlenme halindeki yetişkinlerde normal nabız dakikada 60-100 arasındadır. Beklenmedik bir değer okunursa probun parmağa doğru takıldığı ve parmağın soğuk olmadığı kontrol edilmeli, şikayet varsa hekime başvurulmalıdır.
Asidoz Nedir?
pH 7,35’in altına düştüğünde kan asidik hale gelir. Buna asidoz denir. Kan pH’ının 6,8’in altına düşmesi veya 7,8’in üzerine çıkması çoğunlukla ölümle sonuçlanır; bu nedenle normal aralıktan küçük sapmalar bile hekim tarafından yakından izlenir. Asidoz, nedenine göre solunumsal ve metabolik olarak ikiye ayrılır.
Solunumsal Asidoz Nedir?
Solunum yetersiz kaldığında karbondioksit atılamaz, PaCO2 yükselir ve pH düşer. KOAH alevlenmesi, ağır astım krizi, solunum kaslarını zayıflatan hastalıklar ve solunumu baskılayan ilaçlar başlıca nedenlerdir. Vücut bunu dengelemek için böbreklerden bikarbonat tutar ve HCO3 yükselir; bu dengeleme (kompanzasyon) birkaç gün içinde gelişir.
Karbondioksitin yükselmesi baş ağrısı, gündüz uykululuğu, bilinç bulanıklığı ve ağır durumlarda komaya yol açabilir. KOAH alevlenmesiyle yoğun bakıma alınan hastalarda görülen uyku hali bu nedenle karbondioksit birikimiyle ilişkili olabilir. Bu hastalarda solunum genellikle BPAP gibi noninvaziv mekanik ventilasyon cihazlarıyla desteklenir.
Karbondioksit tutulumu olan KOAH hastalarında kontrolsüz yüksek akımda oksijen verilmesi karbondioksiti daha da artırabilir. Bu nedenle İngiliz Göğüs Derneği (BTS) bu hastalarda hedef oksijen satürasyonunu %88-92 olarak önerir; oksijen akış hızı hekimin belirlediği değerde tutulmalıdır. Evde BPAP kullanmasına rağmen tekrar tekrar karbondioksit yüksekliği yaşayan hastalarda cihaz ayarları hekim tarafından kan gazı sonucuna göre yeniden değerlendirilmeli; maskenin yüze uygunluğu, hava kaçağı ve cihazın düzenli bakımı da kontrol edilmelidir.
Metabolik Asidoz Nedir?
Kanda asit biriktiğinde veya bikarbonat kaybedildiğinde HCO3 düşer ve pH azalır. Kontrolsüz diyabete bağlı ketoasidoz, böbrek yetmezliği, ağır ishal ve dokulara yeterli oksijen gitmemesine bağlı laktik asit birikimi başlıca nedenlerdir. Vücut, solunumu hızlandırıp derinleştirerek karbondioksiti atar ve PaCO2’yi düşürür; bu solunumsal dengeleme dakikalar içinde başlar. Ağır asidoz kalp kasının kasılma gücünü etkileyebilir.
Alkaloz Nedir?
pH 7,45’in üzerine çıktığında kan bazik hale gelir. Buna alkaloz denir. Alkaloz, solunumsal ve metabolik olarak ikiye ayrılır.
Solunumsal Alkaloz Nedir?
Gereğinden hızlı ve derin solunduğunda (hiperventilasyon) karbondioksit fazla atılır, PaCO2 düşer ve pH yükselir. Kaygı ve panik atak, ağrı, ateş, yüksek rakım ve bazı akciğer hastalıkları nedenler arasındadır. Durum uzun sürerse böbrekler bikarbonat atılımını artırarak dengelemeye çalışır.
Metabolik Alkaloz Nedir?
Kanda bikarbonat arttığında veya asit kaybedildiğinde HCO3 yükselir ve pH artar. Uzun süren kusma, mide içeriğinin dışarı alınması ve bazı idrar söktürücü ilaçlar sık nedenlerdir. Vücut solunumu yavaşlatarak karbondioksiti tutar ve PaCO2 yükselir.
Kan Gazı Sonucu Nasıl Yorumlanır?
Kan gazı sonucu yorumlanırken önce pH’a bakılarak asidoz veya alkaloz olup olmadığı belirlenir. Ardından PaCO2 ve HCO3 değerlerinden hangisinin pH’taki değişikliğe neden olduğuna bakılır. Değişikliği PaCO2 açıklıyorsa bozukluk solunumsal, HCO3 açıklıyorsa metaboliktir. Daha sonra diğer değerin dengeleme yönünde değişip değişmediği değerlendirilir. Son olarak PaO2 ve oksijen satürasyonu ile oksijenlenme yorumlanır.
Kan gazı değerleri hastanın hastalıklarına, kullandığı ilaçlara, aldığı oksijen miktarına ve kanın alındığı damara göre değişir. Çocuklarda ve yenidoğanlarda normal değerler ve yorum ayrıca farklılık gösterebilir. Bu nedenle tek bir değerden yola çıkarak sonuç çıkarılmamalı; kan gazı sonucu mutlaka hastayı izleyen hekim tarafından hastanın genel durumuyla birlikte değerlendirilmelidir.
