Hastaneler var olmadan önce hastalar çoğunlukla evlerinde tedavi edilirdi. Antik çağda Yunanistan’daki Asklepios tapınakları şifa merkezi olarak hizmet verirken Roma’da askerler için kışlalarda askeri hastaneler kurulmuştu. Daha sonra İran’daki Gundişapur ve İslam dünyasındaki şifahaneler gibi kurumlarla hastaneler halka da hizmet vermeye başladı. Nüfus arttıkça ve tıp geliştikçe hastaneler yaygınlaştı; günümüzde milyarlarca insan hastanelerden yararlanıyor.
Sağlığımız söz konusu olduğunda en küçük sorunda bile, daha hastaneye gitmeden psikolojimiz olumsuz etkilenebilir. Hastaneye yatmak gerektiğinde bu etki daha da artabilir. Uzun süre hastalıkla mücadele eden kişiler ve yakınları için moral ve motivasyon, tedavi sürecinin önemli bir parçasıdır.
Hastalık Ruh Sağlığını Nasıl Etkiler?
Hastane ortamı huzur veren bir yer değildir. Kısa ya da uzun süre hastanede kalmak hem hastaların hem de yakınlarının ruh sağlığını ciddi şekilde etkileyebilir. Özellikle yoğun bakımda kalan ve bilinci açık olan bir hasta, çevresindeki diğer hastaların durumunu ve acılarını gördükçe iyileşme umudunu kaybedebilir.
Ruh ve beden sağlığı birlikte değerlendirilmelidir. Bedende oluşan sorunlar ruh sağlığını bozabilir, ruh sağlığındaki değişimler de bedeni etkileyebilir. Fiziksel hastalıklar kişinin hayata uyumunu zorlaştırır ve kişi alıştığından farklı bir şekilde yaşamak zorunda kalabilir. Hastalık hafif ve geçici de olsa, ağır ve kronik de olsa hastayı ve ailesini etkiler; özellikle kronik hastalığı olan kişilerin yaşam şekli eskisine göre önemli ölçüde değişebilir.
Hastalığını öğrenen kişi önce büyük bir üzüntü yaşayabilir. Duygularını çevresinden saklamaya çalışabilir, insanlarla iletişimini azaltabilir ve yalnız hissetmeye başlayabilir. Bu durum sürerse kişi zamanla terk edilmişlik hissine kapılabilir. Teşhisin ardından şok, inkar, öfke, kaygı ve depresyon gibi tepkiler görülebilir; öfke de bu sürecin doğal bir parçasıdır. Psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross, ağır hastalarla yaptığı görüşmelerden yola çıkarak inkar, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme aşamalarını tanımlamıştır. Ancak bu aşamalar herkes tarafından ve aynı sırayla yaşanmaz; model güçlü bilimsel kanıta dayanmaz. Hastanın verdiği tepkiler hastalığın türüne, kişinin hastalığı nasıl algıladığına, karakter yapısına ve sosyal çevresine göre değişir.
Hastalık maddi ve manevi kayıplara yol açtıkça ailede umutsuzluk ve çaresizlik duyguları artabilir. Hasta kendini eksik ve yetersiz hissedebilir, oluşan maddi kayıplar nedeniyle suçluluk duyabilir. Acı, keder ve yas gibi yaşantılardan sonra depresyon gelişebilir. Ruh sağlığının bozulması bedensel hastalıkların seyrini de olumsuz etkileyebilir; çok sayıda çalışmayı birleştiren bir analizde depresyonu olan kişilerde ölüm riskinin olmayanlara göre yaklaşık yüzde 50 daha yüksek olduğu bulunmuştur. Bu nedenle hastaların duygusal sorunlarla baş edebilmesi için psikolojik ve sosyal destek alması önemlidir. Bu desteğin en önemli kaynağı ise hastanın ailesidir.
Evde Tedavinin Hasta ve Ailesine Faydası Nedir?
Uzun süren hastane tedavileri sağlık sistemine büyük bir maliyet getirir ve yatak kapasitesini zorlar. Durumu stabil olan kronik hastalar hekim onayıyla tedavilerine evde devam edebilir. Bu, hastanın kendi ortamında kalmasını sağlar ve aileye de maddi ve manevi kolaylık getirir. Hastanede yatan hastanın yanında çoğu zaman aileden bir refakatçi bulunur. Bu görev aile bireyleri arasında dönüşümlü olarak yapılabilir; ilk bir iki hafta pek sorun olmasa da refakat haftalar ya da aylar sürerse hasta yakınlarının hayatı da zorlaşır.
Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın evde sağlık hizmetleri için 444 38 33 numaralı hattan başvuru yapılabilir. Bazı belediyeler de evde bakım, psikolojik destek ve benzeri konularda ücretsiz hizmetler sunar; hangi hizmetlerin verildiği yaşanan il veya ilçenin belediyesinden öğrenilebilir. Hasta bakan kişi de bu süreçte yorulur; hem kendi sağlığı hem de hastanın bakımı için gerektiğinde psikolojik destek almalıdır.
Hastanın Morali Nasıl Desteklenir?
Hastanın ailesi, her koşulda hastanın yanında olacağını ve gereken desteği vereceğini göstermelidir. Hastayla sohbet edilmeli, moral veren konuşmalar yapılmalı ve zaten zor durumda olan kişiye daha kötü hissettirecek konulardan söz edilmemelidir. Uzun süren hastalıklar hastaların ve yakınlarının yaşam şeklini kökten değiştirebilir. Her değişim bir stres kaynağıdır; yeni hayat koşullarına uyum sağlamak için psikolojik destek almak gerekebilir.
Benzer hastalığı olan ya da iyileşmiş kişilerle görüşmek hastaya güç verebilir. Benzer sorunları yaşayan kişiler bir araya geldiğinde yalnızlık ve yetersizlik duyguları azalabilir; bu nedenle destek grupları ve grup etkinlikleri yararlı olabilir. Fiziksel egzersizler de hem kan dolaşımı ve kas gücü hem de moral açısından önemlidir. Egzersizlerin hastanın durumuna uygun olması için hekim ya da fizyoterapist gözetiminde yapılması daha doğrudur.
Hasta ile Nasıl İletişim Kurulmalı?
Hasta biyolojik, psikolojik ve sosyal bir bütün olarak ele alınmalıdır. Depresyona zemin hazırlayan durumlar belirlenip bir liste halinde yazılabilir ve bunlara göre bir yol haritası çıkarılabilir. Hastayla iletişimde istek ve ihtiyaçlarının ne olduğu anlaşılmaya çalışılmalı, açık bir dil kullanılmalı ve her zaman empatiyle yaklaşılmalıdır.
Hastayla güvene dayalı bir ilişki kurulmalıdır. Hasta “Ölecek miyim?” diye sorduğunda “Öyle şeyler düşünme.” gibi cümleler kurmamak gerekir; zaten düşündüğü bir şeyi paylaştığı için bu cevap ona yardımcı olmaz. Bunun yerine “Duygularını anlıyorum. Bazen çok zorlandığını görüyorum. Ben de ne yapacağımı ve ne söyleyeceğimi bilmiyorum. Bana yol göster.” gibi bir yaklaşım daha çok işe yarar. Hasta için asıl önemli olan, sevdiklerinin yanında olduğunu bilmesi ve hala ailenin bir parçası olduğunu hissetmesidir.
Hastanın moralini yüksek tutmak için şunlara dikkat edilebilir:
- Hastanın yakınları ve sosyal çevresiyle iletişimi güçlendirilmelidir.
- Hasta bilgilendirilmeli ve bakım ile tedaviye aktif olarak katılması sağlanmalıdır.
- Hastaya karşı sabırlı olunmalı, önyargılı ya da yargılayıcı davranılmamalıdır.
- Çevredeki gürültü gibi rahatsız edici uyaranlar en aza indirilmeli ve güvenli bir ortam oluşturulmalıdır.
- Hastalığını yaşamının merkezine koymaması için mümkün olduğunca sosyal hayatta aktif olmaya teşvik edilmeli, dikkati çevresindeki güzel olaylara yöneltilmelidir.
- Yaşayabileceği sorunlar ve çözüm yolları uygun bir dille önceden anlatılmalı, hayatını yeniden düzenlemesine yardımcı olunmalıdır.
- Güzel konularda sohbet etmek, birlikte hayal kurmak ve gelecekle ilgili planlar yapmak psikolojik sorunlarla baş etmeyi kolaylaştırır.
- Bir amaç edinmesi, kendini geliştirmesi ve hobilerine devam etmesi teşvik edilmelidir.
- Yalnız olmadığı ve sorumlulukların aile tarafından paylaşıldığı hissettirilmelidir.
- Mümkünse hastayla birlikte uygun fiziksel aktiviteler, nefes ve kas egzersizleri yapılabilir.
- Duygularını anlatması için cesaretlendirilmeli, duygu ve düşünceleri dikkate alınmalıdır.
- Gizliliğine ve özel alanına saygı gösterilmeli, vücut bakımı ya da temizliği yapılmadan önce izni alınmalıdır.
Her aşamada iletişimin ve iş birliğinin sürdürülmesi yalnızlık ve terk edilmişlik duygusunun önlenmesine yardımcı olur.
Farklı Durumlarda Neler Yapılabilir?
Kaza ya da kırık nedeniyle bir süre hareket edemeyen hastalar, kalıcı olarak sakat kalacakları ya da işlerini sürdüremeyecekleri endişesi taşıyabilir. Bu dönemin iyileşmenin gerekli bir parçası olduğu ve geçici olduğu anlatılmalı, hastanın işleri için yakınlardan ya da ilgili kurumlardan destek aranabilir. Kaza sonrası yaşanan travmatik stres için psikiyatri desteği alınabilir.
Yoğun bakımdaki hastaların durumu kısa sürede iyi ya da kötü yönde değişebildiği için hekimler genellikle ihtiyatlı bilgi verir; bu durumda korkuya kapılmadan hekimin önerilerine uyulmalıdır. Bilinci tam açık olmayan bir hastayı ziyaret ederken, sağlık ekibinin izin verdiği ölçüde sakin ve tanıdık bir sesle, günlük hayattan ve güzel anılardan söz ederek konuşulabilir.
Uzun süre yatağa bağlı kalan hastaların sosyal hayattan kopmaması önemlidir; ancak ziyaretler hastayı üzebilir. Ziyaretçiler, hangi konularda konuşmaları gerektiği konusunda önceden bilgilendirilebilir.
Kronik hastalığı olan kişilerde içe kapanma, konuşmak istememe ve bakımdan kaçınma gibi belirtiler depresyona işaret edebilir. Bu durumda hastanın bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmesi sağlanmalıdır; hasta gitmek istemezse aile bireyleri uzmandan destek alarak hastaya nasıl yaklaşacaklarını öğrenebilir.
Çocuk hastalarda hem çocuk hem de yanında kalan anne veya baba zorlanabilir. Tedavinin yapıldığı hastanede psikolojik destek imkanı olup olmadığı sorulmalı ve ailenin tüm bireyleri için destek istenmelidir. Tedavi ya da ameliyat kararı ise hasta tarafından hekimle birlikte verilir; yakınların görevi baskı yapmadan dinlemek, kaygılarını paylaşmasına alan tanımak ve gerekirse hekim görüşmesine onunla birlikte gitmektir.
