Sağlık hizmetleri geçmişten günümüze hem teknolojik hem de akademik açıdan hızlı bir gelişim göstererek belirli standartlara ulaşmıştır. Tarihsel olarak bakıldığında hizmet sunma biçimi mistik dönem, polifarmasi dönemi ve etiyolojik dönemden geçmiş; günümüzde ve yakın geçmişte çağdaş dönem sürmektedir. Çağdaş dönem sağlık hizmetlerinin temel ilkesi sağlığın korunmasıdır ve bu yaklaşımda bireyin sağlığı kadar toplumun sağlığı da önemsenir. Hizmet çeşidi ve hizmet verilen kitle büyüdükçe beklentiler de büyür; sağlık sisteminin sağlıklı işlemesi için sınırların iyi çizilmesi gerekir. Burada devreye hasta hakları girer. Sağlık hizmeti sunan kurumların, kuruluşların ve kişilerin hakları olduğu gibi sağlık hizmeti alanların da hakları vardır. Bu hakları bilerek hareket etmek iki taraf için de çok önemlidir; böylece birçok sorun önlenir ve ihtiyaç duyulan hizmet kaliteli ve hızlı şekilde sağlanır. Haklar ve sorumluluklar bilinmediğinde anlaşmazlıklar büyüyebilir, sağlık çalışanlarına yönelik şiddete varan olaylar bile yaşanabilir.
Çağdaş Dönem Tedavi Süreci Ne Sağlar?
Türkiye’de tedavi süreçleri Anayasa’daki haklar çerçevesinde kanunlar ve yönetmeliklerle düzenlenmiştir ve uygulamalar geliştirilmeye devam etmektedir. Çağdaş dönem kriterleri mevzuatta ayrıntılı biçimde yer alsa da uygulamada zaman zaman sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu sıkıntıların en önemli sebeplerinden biri, insanların hakkını ve hukukunu yeterince bilmemesidir.
Çağdaş dönem kriterlerini esas alan anlayış biyolojik, sosyal ve fiziki etkenlerin farkında olarak hareket etmeyi sağlar ve sağlık sistemi buna göre şekillenir. Sürekli değişen dünya düzenine ayak uydurmak, olası sorunları öngörüp sağlık hizmetlerini buna göre güncellemek gerekir. Süreçlerdeki aksaklıklar olumsuz deneyimlere yol açabilir; sistemdeki açıklar giderilmediğinde ne sağlık hizmeti verenler ne de sağlık hizmeti alanlar memnun kalır.
Hastayı yalnızca bir birey olarak değil, toplumun bir parçası olarak ele almak gerekir. Yalnızca hastaların değil, sağlık hizmeti verenlerin sorunları için de çözüm aranmalı ve konu bir bütün olarak ele alınmalıdır.
Çağdaş sağlık hizmetlerinde kişinin yaşamı bir bütün olarak değerlendirilir; hastalığın oluştuğu dönemin öncesi ve sonrası birlikte ele alınır. Hastalar ve sağlık hizmeti sunucuları da birbirinden ayrı düşünülmemeli, bir bütün olarak görülmelidir.
Hastanın sağlığına kavuşması için tedavi edici hizmetler uygulanır. Bu hizmetler üç basamakta verilir. Birinci basamak, ilk başvurunun yapıldığı ve ayakta muayenenin gerçekleştiği aile hekimliği gibi birimlerdir. İkinci basamak, yataklı tedavinin yapıldığı hastanelerdir. Üçüncü basamak ise uzmanlaşmış ve yüksek teknoloji gerektiren tedavilerin yapıldığı eğitim ve araştırma hastaneleri ile üniversite hastaneleri gibi kuruluşlardır. Tedavi hizmetlerinin içinde rehabilitasyon hizmetleri de yer alır; bunlar tıbbi rehabilitasyon ve sosyal rehabilitasyon olarak ikiye ayrılır. Uygulanan sistemin eksikleri olsa da gelişmeye devam ettiği açıktır.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri Nedir?
Kişilerin karşılaşabileceği hastalık ve sakatlık ihtimalini en aza indiren, hatta tamamen ortadan kaldırabilen, henüz fark edilmemiş sağlık sorunlarının tespit edilmesini ve hastalıkların ilerlemeden önlenmesini sağlayan hizmetlere koruyucu sağlık hizmetleri denir.
Koruyucu sağlık hizmetlerinin birçok avantajı vardır. Tedavi süreçlerine göre çok daha ekonomiktir ve diğer seçeneklerle kıyaslandığında daha etkilidir. Büyük çaplı organizasyonlara ve büyük yatırımlara ihtiyaç duymaz, sağlık hizmeti sunucularının yükünü büyük oranda azaltır ve kişilere ve topluma sağlıklı yaşam kültürünü aşılar. Uygulaması kolay ve masrafı azdır; küçük bir ekip ve az ekipmanla büyük bir kitleye hızla hizmet verme imkanı sunar.
Türkiye’de verilen sağlık hizmetleri yalnızca hastalıkların tedavisine yoğunlaşmaz; hastalıkların oluşmasına yol açan koşulları da inceleyerek kişilerin hasta olma oranını azaltmayı hedefler. Hastalığa yol açan şartları en başından ortadan kaldırmak en mantıklı çözümdür. Koruyucu sağlık hizmetleri Türkiye’de aile sağlığı merkezleri, aile hekimliği ve koruyucu hekimlik uygulamalarıyla verilmektedir. Koruyucu sağlık hizmetleri iki alt başlıkta incelenebilir:
- Çevreye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri
- Bireye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri
Çevreye Yönelik Koruyucu Sağlık Hizmetleri Nedir?
Çevreye yönelik koruyucu sağlık hizmetlerinde, sağlığı olumsuz etkileyen fiziki, biyolojik ve kimyasal etkenlerin yanında sosyal etkenlerin de ortadan kaldırılarak hastalıkların oluşmasının engellenmesi amaçlanır. Yeterli temiz su sağlanması, katı ve sıvı atıkların bertarafı, endüstri sağlığı, konut sağlığı, haşerelerle mücadele ve hava kirliliğiyle mücadele bu hizmetlerin başlıca konularıdır.
Bireye Yönelik Koruyucu Sağlık Hizmetleri Nedir?
Bireye yönelik koruyucu sağlık hizmetlerinde kişileri hastalıklara karşı daha güçlü ve dirençli hale getirmeyi amaçlayan uygulamalar yapılır. Erken teşhis ve doğru tedaviyle hasarsız ya da en az hasarla iyileşmeyi sağlayan uygulamalar bu grupta yer alır. Erken tanı, aşılama, doğru tedavi, ilaç tedavisi, sağlık eğitimi ve beslenmenin iyileştirilmesi bu hizmetlerin başlıca konularıdır.
Sağlık Hizmetlerinin Geçmişi ve Sağlık Örgütlenmesinin Yapısı
Cumhuriyet öncesi dönemde kurumsal bir yapıya kavuşan sağlık hizmetleri gelişerek günümüze ulaşmıştır. Günümüzde çağdaş yöntemlerle yapılan tedavi hizmetleri kanunlar ve diğer mevzuatla güvence altına alınmıştır; hizmetler devlet kurumları ve özel kuruluşlar tarafından yürütülür.
Türkiye’deki sağlık örgütlenmesine bakıldığında sağlık hizmetlerinin genel olarak kamu hastaneleri ve özel hastaneler tarafından sunulduğu görülür. Aile sağlığı merkezleriyle kamusal sağlık hizmetleri ülkenin her köşesine ulaştırılır. Sağlık Bakanlığı’na bağlı evde sağlık birimleri evde bakılan hastalara hizmet verir; özel şirketler de evde sağlık hizmeti sunabilir. Teknolojinin sağladığı kolaylık sayesinde uzaktan muayene ve tedavi de mümkündür. Bu hizmetler, 10 Şubat 2022 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Uzaktan Sağlık Hizmetlerinin Sunumu Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Yönetmelik hangi hizmetlerin uzaktan verilebileceğini, sağlık kuruluşlarının alması gereken izinleri ve uzaktan sağlık hizmeti bilgi sistemlerinin kayıt ve denetimini belirler.
Hasta Hakları Nelerdir? Bilmek Neden Önemlidir?
Hasta hakları tüm dünyada önem verilen konulardan biridir ve temel insan hakları kapsamında değerlendirilir. Türkiye’de başta Anayasa olmak üzere kanunlar, yönetmelikler ve uluslararası hukuki metinlerle korunur. Hem kendimizin hem de çevremizin güvenliği için her vatandaşın bu konuda yeterli bilgiye sahip olması gerekir. Herkes haklarını hasta olmadan önce öğrenmeli, karşısındakinin hakkına ve hukukuna da saygı göstermelidir.
Yaşanabilecek hak ihlalleriyle hastalandıktan sonra mücadele etmek çok daha zordur ve çözüm bulmak için daha fazla enerji harcamak gerekebilir. Bir yandan tedaviyle uğraşırken diğer yandan yaşanan haksızlıkların peşine düşmek maddi ve manevi açıdan yıpratıcı olabilir. Hasta haklarını bilmek iki taraflı fayda sağlar: Sağlık hizmeti verenlerden nelerin talep edilebileceğini ve edilemeyeceğini bilmek tedavi sürecini kolaylaştırır, ayrıca diğer hastaların haklarına saygı göstermeyi sağlar.
Sağlık sistemi ve hasta haklarıyla ilgili düzenlemelerin değişen ihtiyaçlara göre güncellenmesi gerekir. Türkiye’de hasta haklarını ayrıntılı olarak düzenleyen Hasta Hakları Yönetmeliği 1998’de yayımlanmış ve o tarihten bu yana birçok kez değiştirilmiştir. Bu alanda çalışanların bir kısmı, yönetmeliğin son yıllarda yaşanan pandemi ve teknolojik gelişmeler ışığında yeniden ele alınması gerektiğini düşünmektedir. Hasta hakları denildiğinde yalnızca hastalar değil sağlık hizmeti verenler de akla gelmelidir; bu tür düzenlemeler sistemdeki bütün tarafların haklarını gözeterek güncellenmelidir, aksi halde daha büyük sorunlar ortaya çıkabilir.
Hangi Sağlık Hizmetleri Ücretsizdir?
Bazı durumlarda sağlık hizmetleri için hastadan katılım payı ya da ilave ücret alınmaz. Ancak hem ilgisizlik hem de yetersiz bilgilendirme nedeniyle birçok kişi bu haklardan habersizdir ve ücret alınmaması gereken hizmetler için ödeme yapan vatandaşlar olabilmektedir. Bu durum, değişen düzenlemelerin yeterince duyurulmaması ve takip edilmemesinden kaynaklanır. Başlıca örnekler şunlardır:
- Trafik kazası sonucu verilen sağlık hizmetlerinin bedeli 2011’den bu yana Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılanır; trafik kazası geçiren kişiden bu hizmetler için ücret istenmez.
- Acil durumlarda verilen sağlık hizmetleri için katılım payı ve ilave ücret alınmaz.
- Gebelik ve doğum gibi analık hallerinde verilen sağlık hizmetleri için katılım payı alınmaz.
- Tüp bebek tedavisinin bedelini SGK, şartları sağlayan çiftler için üç denemeye kadar karşılar. Kadının 23 yaşından büyük, 40 yaşından küçük olması, eşlerden birinin en az beş yıldır sigortalı olması veya bakmakla yükümlü olunan kişi olması ve 900 gün genel sağlık sigortası prim gününün bulunması gibi şartlar aranır. Katılım payı ilk denemede yüzde 30, ikinci ve üçüncü denemede yüzde 25’tir.
Bu şartlar ve oranlar zaman içinde değişebileceği için tedaviye başlamadan önce güncel durum SGK’dan veya hastaneden öğrenilmelidir.
Hastaların Haklarını Bilmesi Sağlık Sistemini Rahatlatır mı?
İnsanlar yalnızca hasta haklarında değil diğer birçok konuda da haklarını yeterince bilmemektedir; hasta haklarını tam olarak bilen kişi sayısı oldukça azdır. Vatandaşların haklarını bilerek sağlık hizmeti alması sistemin daha rahat işlemesini sağlar. Hasta haklarından bazıları şunlardır:
- Hizmetten genel olarak faydalanma
- Bilgilendirme ve bilgi isteme
- Tedavinin ayrıntılarını ve maliyetini öğrenme
- Alternatif tedavi yöntemleri hakkında bilgi alma
- Kendisiyle ilgili tıbbi gerçekleri öğrenme
- Sağlık kuruluşunu ve personelini seçme ve değiştirme
- Mahremiyet ve rıza
- Güvenli ortamda sağlık hizmeti alma
- Tedavi sürecindeki riskleri öğrenme
- Dini vecibelerini yerine getirebilme
- Saygı görme ve rahatlık
- Ziyaretçi ve refakatçi bulundurma
- Şikayet ve dava hakkı
Haklar kadar sorumluluklar da önemlidir. Hastaların sorumlulukları da hasta hakları kapsamında değerlendirilir:
- Başvurduğu sağlık kurum ve kuruluşunun kural ve uygulamalarına uygun davranma ve katılımcı bir yaklaşımla teşhis ve tedavi ekibinin bir parçası olduğu bilinciyle hareket etme
- Yakınmalarını, daha önce geçirdiği hastalıkları, gördüğü tedavileri ve tıbbi müdahaleleri, varsa halen kullandığı ilaçları ve sağlığıyla ilgili bilgileri mümkün olduğunca eksiksiz ve doğru olarak verme
- Hekim tarafından belirlenen sürede kontrole gelme ve tedavinin gidişatı hakkında geri bildirimde bulunma
- Randevu tarih ve saatine uyma ve değişiklikleri ilgili yerlere bildirme
- İlgili mevzuata göre öncelik tanınan hastalarla diğer hastaların ve personelin haklarına saygı gösterme
- Personele sözlü ve fiziki saldırıya yönelik davranışlarda bulunmama
- Haklarının ihlal edildiğini düşündüğünde veya sorun yaşadığında hasta iletişim birimine başvurma
Haklarını ve sorumluluklarını bilen hastalar tedavi sürecinden en yüksek verimi elde edebilir; sistemin akışını engellemeden, kendisini ve başkalarını yormadan sağlık hizmetlerinden yararlanabilir.
Hasta Hakları İhlalinde Nereye Başvurulur?
Hakkının ihlal edildiğini düşünen hasta ya da yakını önce hizmet aldığı sağlık kuruluşundaki hasta iletişim birimine başvurur. Başvuru burada çözülemezse il sağlık müdürlüğü bünyesindeki Hasta Hakları Kurulu tarafından değerlendirilir. Sağlık hizmetleriyle ilgili şikayet, teşekkür, sorun çözme, görüş ve öneri türündeki başvurular, e-Devlet şifresiyle giriş yapılarak Hasta Başvuru Bildirim Sistemi (HBBS) üzerinden doğrudan Sağlık Bakanlığı’na da yapılabilir. Bunların yanında Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi’ne (SABİM) 184 numaralı telefondan, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi’ne (CİMER) ise internet üzerinden başvurmak mümkündür.
