Hasta bakmak oldukça zorlu bir süreçtir. Özellikle ALS, SMA, kanser, demans, Parkinson, felç ve KOAH gibi hem hastada hem de ailede psikolojik ve fiziksel yıpranmaya yol açan hastalıklarda süreç daha da zorlaşır. Özel bakıma ihtiyaç duyan birinin tüm sorumluluğunu üstlenmeyi düşünmek bile başlı başına bir stres kaynağıdır. Gönüllü olarak böyle bir yükün altına girmek, kişinin kendi hayatından ödün vermesi anlamına gelir. Ne kadar zor olursa olsun bu sorumluluk çoğu zaman sadakat, sevgi ve duygusal bağlar sayesinde üstlenilir. Hasta olan kişiye ihtiyaç duyduğu anda sırt dönmek vicdanen kolay değildir. Bu süreçle baş edebilmek için aile bireylerinin kendi sağlıklarına da dikkat etmesi önemlidir. Yaşanan psikolojik yükü hastaya hissettirmemek için arka planda rahatlatıcı önlemler almak gerekir. Bakım sorumluluğunu ailelerde çoğunlukla kadınlar üstlenir. Bunda toplumsal rollerin ve geleneklerin etkisi büyüktür. Aileden kim bakım sorumluluğunu üstlenirse üstlensin, bu süreçte dikkat edilmesi gereken çok önemli konular olduğu unutulmamalıdır.
Hasta Bakımı Aile Hayatını Nasıl Etkiler?
Hayat çoğu zaman planlandığı gibi gitmez. Bugün kendimiz veya bir yakınımız hasta olmayabilir, ama her an beklenmedik bir durumla karşılaşılabilir. Aileden biri aniden hastalanabilir ve geçici ya da kalıcı olarak bakıma ihtiyaç duyabilir. Bu durumda yakınımıza bakma sorumluluğunu üstlenmek zorunda kalabiliriz. Bu risklerin farkında olmak gerekir.
Bazı araştırmalara göre bakıma ihtiyaç duyan hastaların aile bireylerinin yaklaşık %60’ı, geçici bir süre de olsa kariyerine veya iş hayatına ara vermek zorunda kalmaktadır. Hastanın tüm bakımını üstlenen kişiler neredeyse günün her saatinde hastayla ilgilenmek durumunda kalabilir. Ailenin birkaç ferdi bu sorumluluğu birlikte üstlenirse dönüşümlü olarak görev paylaşımı yapılabilir. Böylece psikolojik ve fiziksel yük paylaşılmış olur ve bakım süreci kolaylaşır.
Hastanın acil bir ihtiyacı olabileceği veya hayati bir tehlike yaşayabileceği düşüncesiyle sürekli endişe içinde olmak, hasta bakan kişilerde sık görülür. Bu endişe sevgi ve bağlılıktan kaynaklanır, ancak hasta bakan kişinin psikolojisini olumsuz etkiler. Uzun süre devam eden yoğun kaygı göz ardı edilmemeli, gerekirse destek alınmalıdır. Hastaya bakan kişilerin de kendi özel hayatları vardır ve kendilerine zaman ayırmaları gerekir. Bu bir ihtiyaçtır. Aksi halde kısa sürede pes etme noktasına gelebilirler.
Evde Hasta Bakımında En Çok Hangi Konular Zorlar?
Evde bakımı süren hastaların en büyük sorunlarından biri bir yerden başka bir yere transferidir. Kişi tamamen yatağa bağımlı değilse bu işlem görece kolaydır. Hasta yatağa bağımlıysa ve kollarını, bacaklarını kullanamıyorsa, transfer sırasında hasta yakınlarına çok iş düşer. Bu durum ciddi bir sorumluluk yükü de oluşturur, çünkü yanlış bir hareket yapılırsa hasta düşebilir ve ciddi şekilde yaralanabilir, hatta hayatını kaybedebilir. Transfer birkaç kişiyle ve çok dikkatli şekilde yapılmalıdır. Transfer sorumluluğunu tek başına üstlenen aile üyesi zamanla hem ruhsal hem de fiziksel olarak çok yorulur. Hasta transferi için üretilmiş hasta taşıma liftlerini kullanmak hem hasta hem de refakatçi için daha güvenlidir.
Hasta bakımı düzenli ve dikkatli çalışmayı gerektirir. Bir yandan hastanın alması gereken ilaçlar takip edilirken diğer yandan beslenme düzenine uyulmalıdır. Hekimin önerdiği bir diyet varsa ona da bağlı kalınmalıdır. Hastanın vücut temizliği düzenli olarak yapılmalı, hasta bezi kullanılıyorsa değişimi ve cilt temizliği çok iyi takip edilmelidir.
Kişisel temizlik yapılmadan önce, hastanın bilinci yerindeyse yapılacak işlemler hakkında bilgi verilmeli ve hastanın onayı alınmalıdır. Böylece hasta da uygulamalara katılarak yardımcı olabilir. Kişisel temizlik sırasında hastanın mahremiyeti kesinlikle göz ardı edilmemeli, hem hastanın hem de hastaya bakan kişinin onuru korunmalıdır.
Bakım Veren Kişi Kendi Sağlığını Nasıl Korumalıdır?
Hasta bakan aile bireyleri çoğu zaman eşine bakmak zorunda kalan, 50-70 yaş arasındaki kişilerdir. Bu nedenle hasta yakınının da bazı fiziksel kısıtlamaları ve sağlık sorunları olabilir. Kendi sağlığıyla mı yoksa hastasının sağlığıyla mı ilgileneceği konusunda bir seçim yapması gerektiğini düşünebilir. Aslında bu sorunun cevabı basittir: Hem hastasının hem de kendi sağlığıyla ilgilenmelidir.
Normal koşullarda herkesin kendine ayırdığı bir zaman dilimi olmalıdır. Kişi bu sürede hobileriyle ya da sevdiği etkinliklerle ilgilenerek veya sosyal ortamlara katılarak hayattan keyif alabilmelidir. Ancak ailede bakıma muhtaç bir birey varsa, bakım sorumluluğunu üstlenen kişiler kendilerine vakit ayıramaz hale gelebilir. Kendilerini birden kısır bir döngünün içinde bulabilirler ve hayat çok stresli hale gelebilir. Bu durum bakım veren kişilerde sağlık sorunlarına bile yol açabilir.
Hasta Bakan Aile Bireylerinde Hangi Psikolojik Sorunlar Görülür?
Uzun süre hasta bakmak zorunda kalan aile bireyleri yaşadıkları fiziksel ve duygusal yıpranmanın farkına varmayabilir. Bir süre sonra psikolojik sorunlar ortaya çıkabilir ve içinde bulunulan durum dayanılmaz hale gelebilir. Hasta bakan aile bireylerinde görülebilecek sorunlardan bazıları şunlardır:
- Kronik yorgunluk
- Kaygı (anksiyete) ya da stres nöbetleri
- Uyku sorunları
- Değişken ruh hali ve öfke
- Kilo alma ya da kilo kaybı
- Ağrı kesici veya uyku ilaçlarının aşırı kullanımı
- Sosyal izolasyon
- Depresyon
- Unutkanlık ya da dikkat dağınıklığı
Bakıma ihtiyacı olan yakınımızı düşünürken kendimizi unutmamalıyız. Aksi halde ailenin tüm bireyleri olumsuz etkilenebilir ve geri dönüşü zor süreçler yaşanabilir. İmkan varsa bakım sorumluluğu aile içinde tek bir kişiye yüklenmemelidir. Aile bireyleri arasında iş bölümü yapılarak ve hastanın ve refakatçinin ihtiyaç duyduğu tıbbi ürünler temin edilerek bu süreç herkes için daha az sorunla geçirilebilir.
Hasta Bakan Ailelerle İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?
Hasta Tedaviye Uymuyorsa ve Bakım Veren Tükeniyorsa Ne Yapılabilir?
Hastanın önerilen cihazı kullanmaması, yürümemesi ya da söylenenleri yapmaması çoğu zaman inattan değil, hastalığın kendisinden, korkudan, kaygıdan veya depresyondan kaynaklanabilir. KOAH gibi hastalıklarda panik atak ve kaygı bozukluğu sık görülür ve tedavi edilebilir. Bu nedenle hastanın davranışlarındaki değişiklikler hekime anlatılmalı, gerekirse hastanın psikiyatrik açıdan da değerlendirilmesi istenmelidir. Bakım veren kişi de tek başına kalmamalı, kendi sağlık sorunları için hekime başvurmalı ve psikolojik destek almaktan çekinmemelidir. Ülkemizde Sağlık Bakanlığı’nın evde sağlık hizmetlerinden yararlanmak için 444 38 33 numaralı hat aranabilir. Koşulları sağlayan ağır engelli bireyler için Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın evde bakım desteği gibi imkanlar da vardır. Başvuru koşulları için ilgili kurumlara danışılmalıdır.
Bakım Süreci Bittikten Sonra Yaşanan Yorgunluk, Öfke ve Yalnızlık Normal midir?
Uzun süre hasta bakan kişilerin, hastalarını kaybettikten sonra yoğun yorgunluk, öfke, unutkanlık ve yalnızlık hissetmesi sık görülür. Yas süreci ile birikmiş bakım yorgunluğu birleştiğinde kişi kendini toparlamakta zorlanabilir. Aileden yeterli destek görülmemiş olması da bu duyguları ağırlaştırabilir. Bu duygularla tek başına baş etmeye çalışmak yerine bir psikolog ya da psikiyatristten destek almak çok faydalı olur. Aile hekimi de doğru uzmana yönlendirebilir. Düzenli uyku, gün içinde küçük bir rutin oluşturmak ve güvenilen kişilerle konuşmak iyileşmeye yardımcı olabilir. Bu duygular haftalar boyunca azalmadan sürüyorsa, günlük yaşamı engelliyorsa ya da kişi kendine zarar verme düşünceleri yaşıyorsa vakit kaybetmeden profesyonel yardım alınmalı, acil durumlarda 112 aranmalıdır.
