Demans tek bir hastalığı ifade etmez. Zihinsel yeteneklerin bozulmasıyla ortaya çıkan hastalıkların hepsine verilen genel bir isimdir. Halk arasında bunama olarak da bilinir. Alzheimer hastalığı bir demans çeşididir, ancak her demans Alzheimer hastalığı değildir. Demansın çeşidine göre tedavi ve bakım yöntemlerinin bazıları değişebilir. Alzheimer hastalığının kesin bir tedavisi yoktur, ancak hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilen ilaçlar vardır. Hastalığın başlangıç, orta ve ileri evrelerinde farklı ilaçlar hekim önerisiyle kullanılabilir. Hormon hastalıkları veya vitamin eksikliği gibi tedavi edilebilir nedenlerden kaynaklanan demansta ise iyileşme ihtimali vardır. Zihinsel yeteneklere etki eden hastalıklar, hastaların yaşamını çok ciddi şekilde değiştirebilir. Hastanın yaşadığı unutkanlıklar ve ne yaptığını bilmediği anlar ciddi riskler oluşturabilir. Bu nedenle hastanın yaşadığı yerin güvenli olması gerekir. Hastalığın orta ve ileri evrelerinde tuvalet ve beslenme konularında yardım gerekebilir. Demanslı hastaların ihtiyaç duyduğu temizlik, beslenme, bakım ve takip gibi birçok destek medikal ürünlerle sağlanabilir. Hastanın tüm sağlık ihtiyaçlarının da sürekli karşılanması gerekir. Özellikle yatağa bağımlı olan hastalarda ciltte oluşabilecek bası yaraları için önlem alınmalı, idrar yolu enfeksiyonlarına karşı da çok dikkatli olunmalıdır. Hasta ister hareketli ister yatağa bağımlı olsun, sürekli takip edilmelidir.
Demans Hastasının Davranış Değişikliklerine Nasıl Yaklaşılmalıdır?
Alzheimer hastaları başlangıçta karmaşık işleri, daha sonraki dönemlerde ise basit işleri yapmakta zorlanabilir. Hastanın uyku düzeni değişebilir, davranış ve kişilik değişiklikleri oluşabilir. Hasta, sık kullanılan eşyaların isimlerini unutabilir. Bu durumda eşyaların adlarını hastaya sabırla ve sevgiyle hatırlatmak gerekir.
Bellek kaybı olan hastalar, yaşanmamış olayları gerçekmiş gibi anlatabilir. Böyle durumlarda hastanın düşüncelerini değiştirmeye çalışmanın bir faydası olmaz, aksine hastayı daha da huzursuz eder. Hastanın anlattıklarına inanmış gibi davranmak ve onun dünyasında yaşıyormuş gibi görünmek daha olumlu sonuçlar verir. Bazı hastalar en yakın akrabalarını ve arkadaşlarını bile tanımayabilir, ancak çoğu zaman duygularını ve hissettiklerini ifade edebilirler.
Hastanın konuşmalarını düzeltmek de bir fayda sağlamaz. Hastayla tartışmak yararsızdır ve sorunların daha da büyümesine neden olabilir. Zihin bulanıklığı, bellek kaybı ve duyusal yoksunluk gibi sorunlar yaşayan hastalar mantık dışı davranabilir. Bu duruma hoşgörüyle yaklaşmak gerekir. Hastanın mümkün olduğu kadar bağımsız olmasına izin verilmelidir. Bununla birlikte hastanın bulunduğu ortamın güvenli ve tehlikesiz olması da gerekir.
Demans hastalıkları ilerleyicidir. Hastanın gelecekteki durumunu öngörmek ve bu duruma hazırlıklı olmak gerekir. Yaşanabilecek sorunlar önceden tespit edilmeli, kontrol altına alınabilecek ve alınamayacak sorunlar için çözüm seçenekleri hazırlanmalıdır. Her şeye rağmen işler yolunda gitmezse hoşgörülü olmak gerekir.
Süreç ilerledikçe aile bireylerinden ve arkadaşlardan yardım istenebilir. Aile bireylerinden gerekli yardım alınamıyorsa, onlarla samimi bir şekilde konuşmak ve ihtiyaçların neler olduğunu açıklamak fayda sağlayabilir. Evde hasta bakmak maddi ve manevi olarak zordur, Alzheimer hastalarının bakımı ise daha da zor olabilir. Bu durumu daha önce yaşamamış kişilerden tam bir anlayış beklemek gerçekçi olmayabilir. Bunun yerine bakımın maddi ve manevi zorluklarını anlatarak yardım istemek daha doğru olur.
Demans Nedir?
Demans, beynin bilgi, davranış ve gündelik yaşamı sürdürme konularında giderek artan yetersizliğidir. Çoğu kez yavaş ilerler. En sık 65 yaşın üzerindeki kişilerde görülür, ancak daha erken yaşlarda da ortaya çıkabilir. 65 yaşından önce başlayan demansa erken başlangıçlı demans denir.
Demans Belirtileri Nelerdir?
En önemli belirtisi unutkanlıktır. Dil, beceri ve yön bulma konularında yaşanan yetersizlikler, kişilik ve davranış değişiklikleri ve bağımsızlığın kaybedilmesi diğer belirtiler arasındadır. Yaşlanmayla birlikte görülen ve günlük yaşamı etkilemeyen hafif unutkanlık demans sayılmaz. Günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemeyen ama yaşa göre beklenenden fazla olan bellek sorunlarına hafif bilişsel bozukluk denir ve bu durumdaki kişilerin bir kısmında zamanla demans gelişebilir.
Kimler Demans Riski Altındadır?
Demans için en önemli risk etkeni yaştır ve risk özellikle 65 yaşından sonra belirgin şekilde artar. Ailesinde demans ve kronik psikiyatrik hastalık olanlar, kronik depresyonu olanlar, beyin damar hastalığı olanlar ve kafa travması geçirenler demans açısından daha yüksek risk altındadır. Yüksek tansiyon, şeker hastalığı, sigara kullanımı, işitme kaybı ve hareketsiz yaşam da demans riskini artırabilen etkenler arasında gösterilir.
Demansın Çeşitleri Nelerdir?
Demansın en sık görülen çeşidi Alzheimer hastalığıdır. Kronik beyin damar hastalığına bağlı demans (vasküler demans), Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans diğer önemli çeşitlerdir. Bunların yanında alkole bağlı demans ve enfeksiyonlara bağlı demans gibi çeşitler de vardır. Ağır depresyonda görülen ve demansı andıran bellek ve dikkat sorunlarına ise psödodemans (yalancı demans) adı verilir. Bu durum depresyon tedavi edildiğinde düzelebilir.
Demans Nasıl Teşhis Edilir?
Kişinin ve ailesinin anlattıkları, nöropsikolojik testler, EEG (beyin dalgalarının kaydı), bazı kan ve hormon testleri, MR, SPECT ve PET gibi görüntüleme yöntemleriyle demans hastalıkları teşhis edilebilir.
Demans Nasıl Tedavi Edilebilir?
Bazı nedenlere bağlı olarak gelişen demansların tedavisi olabilir. Bunlar arasında hipotiroidi, normal basınçlı hidrosefali, depresyon ve B12 vitamini gibi vitamin eksiklikleri yer alır. Diğer demanslarda kesin tedavi yoktur ve amaç hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaktır. Alzheimer hastalığı, kesin tedavisi olmayan demanslara örnek verilebilir.
Demans ve Alzheimer Aynı Şey midir?
Alzheimer bir demans çeşididir, ancak her demans Alzheimer hastalığı değildir. Alzheimer hastalığı dışında da demansa neden olan birçok hastalık ve durum vardır.
Hastaya Bakan Kişi Kendi Sağlığını Nasıl Korur?
Hastanın sağlığı kadar hastaya bakan aile bireylerinin sağlığı da önemlidir. Hasta bakan kişilerin iyi beslenmesi, yeterince uyuması ve ruh sağlığını koruması gerekir. Gerekirse psikolojik destek alınabilir. Benzer hastalara bakan kişilerle iletişim kurmak ve arkadaşlık etmek yalnızlık duygusunu azaltabilir. Maddi ve manevi destek için Alzheimer ve demans alanında çalışan derneklerden yardım istenebilir.
Alzheimer Hastası Evde Bakılabilir mi?
Hastalığın başlangıç, orta ve ileri dönemlerinde hastaların çoğu evde bakılabilir. Bazı kaynaklara göre ülkemizde Alzheimer hastalarının %90’a yakını evde bakılmaktadır. Evde bakılan ve ailesiyle iletişimde olan hastaların davranışlarında olumlu değişiklikler görülebilir. Hastanın davranışları kontrol edilemeyecek düzeydeyse, kendisine ve çevresine zarar verme riski yüksekse veya Alzheimer ile birlikte evde bakılmasına olanak vermeyen başka hastalıkları varsa, hastanın klinik ortamında tedavi altına alınması daha doğru olur.
Hastanın Kişisel Temizliği Nasıl Yapılabilir?
Hastanın bilinci açıksa ve yatağa bağımlı değilse, kişisel temizliği banyoda normal şekilde yapılabilir. Hastanın dengesini kaybetme riski varsa banyo duvarlarına tutamak yaptırılabilir. Hasta ayakta duramıyorsa banyoda kullanılabilen su geçirmez tekerlekli sandalyeler kullanılabilir. Hasta yatağa bağımlıysa ağız bakım seti, hasta altı temizleme robotu, hasta bezi, hasta külodu, hijyenik banyo lifi, ıslak mendil, hasta yıkama seti, hasta yıkama çarşafı, saç yıkama seti, perine bölgesi temizleme mendili, vücut pudrası, vücut temizleme mendili, sürgü-ördek, yara bakım kremi, yara bakım solüsyonu ve yatak koruyucu örtü (serme bez) gibi medikal ürünlerle hastanın ihtiyaçları giderilebilir ve öz bakımı yapılabilir.
Hastayla Nasıl Konuşmak Gerekir?
Konuşmadan önce hastanın dikkatini çekmek gerekir. Hastayla çok nazik bir şekilde konuşulmalı ve “lütfen” kelimesi sık kullanılmalıdır. Emir kipinden uzak durulmalı ve kısa cümleler kurulmalıdır. Hastanın seçim yapması gerekiyorsa iki seçenekli basit sorular sorulabilir. Konuşma genel olarak basit ve kısa cümlelerle, yumuşak bir ses tonu ve yüz ifadesiyle yapılmalıdır. Konuşurken hastayla göz teması kurulmalıdır.
Demanslı Hastalarda Görme Sorunları Olabilir mi?
Derinlik algısı ve renkleri ayırt etme yeteneği hastalığın ilerleyen evrelerinde bozulabilir. Halılarda, yer döşemelerinde ve perdelerde mümkün olduğu kadar birbirinden belirgin şekilde ayrılan, zıt renklerin kullanılması önerilir. Böylece hasta, evde dolaşırken yönünü daha kolay bulabilir.
Aile Bireylerinin Psikolojisi Nasıl Etkilenir?
Demans belirtileriyle başa çıkmada hasta yakınlarına önemli görevler düşer. Aile bireyleri bu süreçte olabildiğince sakin kalmaya ve mantıklı kararlar vermeye çalışmalıdır. Hastanın becerilerini kaybetmesine tanık olmak ve giderek tuhaflaşan davranışlarını görmek çok üzücü olabilir. Hastalığın belirtileriyle başa çıkmak zamanla oldukça zorlaşabilir. Her gün aynı sorunlarla uğraşmak yıpratıcıdır. Aile bireyleri bu süreçte depresyon veya kaygı bozukluğu yaşayabilir, farklı psikolojik sorunlar da ortaya çıkabilir. Öfke patlamaları yaşanabilir ve ardından suçluluk duygusu hissedilebilir. Evde bakıma muhtaç bir hastanın olması tüm düzenin baştan kurulmasını gerektirebilir ve bu yüzden aile içinde sık sık çatışmalar yaşanabilir.
Bakımevi Kararı Ne Zaman Verilebilir?
Hastalık ilerledikçe hastanın evde bakılması daha da zorlaşır. İleri evrede demanslı kişilerin bakımı 24 saat süren bir emek gerektirebilir. Böyle bir durumda ya evde sürekli olarak hastaya bakabilecek birinin olması ya da hastanın uygun bir bakımevine yerleştirilerek bakımının uzmanlara bırakılması gerekir. Yalnızca Alzheimer ve demans hastalarını kabul eden, bu hastaların bakımında uzmanlaşmış bakımevleri vardır. Hasta yaşamına bakımevinde devam edecekse bu durum hastanın ve ailesinin hayatında bazı değişikliklere yol açabilir. Alışma süreci zor geçebilir ve aile içinde tartışmalar yaşanabilir. Hastanın ve ailesinin yeni yaşam koşullarına uyum sağlayabilmesi için danışmanlık ve psikolojik destek alması gerekebilir.
Demans Hastalarının Bakımıyla İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?
Demans Hastası Evden Çıkmaya Çalışıyor ve Halüsinasyon Görüyorsa Ne Yapılmalıdır?
Halüsinasyonlar, takıntılar ve hastalığın hızlanması hekime bildirilmesi gereken değişikliklerdir. Hasta nöroloji ya da psikiyatri hekimi tarafından yeniden değerlendirilmeli, ilaç tedavisinin gözden geçirilip geçirilmeyeceğine hekim karar vermelidir. Evden çıkıp kaybolma riski olan hastalarda kapılara alarm ya da hastanın kolay açamayacağı kilitler takılabilir, hastanın üzerinde adını ve yakınının telefon numarasını taşıyan bir bileklik ya da kart bulunabilir, konum takip cihazları kullanılabilir. Hasta kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabiliyorsa sürekli fiziksel bakım gerekmeyebilir, ancak gün boyu yanında bulunacak bir refakatçi gerekebilir. Bakım veren kişi hastayı gün içinde gözetemiyorsa gündüzlü bakım merkezleri ya da demans hastalarına hizmet veren bakımevleri değerlendirilebilir. Bu konuda Alzheimer ve demans alanında çalışan dernekler ve yerel sosyal hizmet birimleri yol gösterebilir.
Bunama ile Alzheimer Arasında Fark Var mıdır?
Bunama, demansın halk arasındaki adıdır ve tek bir hastalığı değil, zihinsel yeteneklerin bozulduğu hastalıkların hepsini anlatır. Alzheimer hastalığı bu hastalıkların en sık görülenidir. Yaşlılıkta görülen ve günlük yaşamı bozmayan hafif unutkanlık ise demans sayılmaz. Halüsinasyonlar Alzheimer hastalığının özellikle ilerleyen evrelerinde görülebilir, Lewy cisimcikli demansta ise hastalığın erken döneminde de sık görülür. Uykudan uyanırken görülen halüsinasyonlar da hekime anlatılmalıdır.
Alzheimer Hastaları Ne Kadar Yaşar?
Alzheimer hastalığında teşhisten sonraki yaşam süresi kişiden kişiye çok değişir. Kaynaklarda ortalama 4-8 yıl olarak belirtilir, ancak bazı hastalar 20 yıla kadar yaşayabilir. Hastanın yaşı, teşhisin hangi evrede konduğu, eşlik eden hastalıklar ve bakımın niteliği bu süreyi etkiler. İyi bakım, beslenme ve bası yarası ile enfeksiyonların önlenmesi hastanın yaşam kalitesini ve süresini olumlu yönde etkileyebilir.
