Uykuyla ilgili hastalıkların en sık görüleni uykusuzluktur (insomnia). Uyku apnesi de en sık görülen uyku hastalıkları arasındadır. Uyku apnesi, uyku sırasında yaşanan solunum sorunları nedeniyle uyku düzeninin bozulduğu bir hastalıktır. Uyku sırasında hava akışının en az 10 saniye süreyle durmasına apne denir. Yaşam kalitesini ciddi şekilde düşüren ve sağlık açısından risk oluşturan uyku apnesinin birkaç tedavi yöntemi vardır. Bunlar ameliyat, ağız içi aparatlar ve PAP (positive airway pressure, pozitif hava yolu basıncı) tedavisidir. PAP tedavisi solunum cihazlarıyla yapılır ve yan etkisi en az olan yöntem olarak kabul edilir. CPAP, otoCPAP, BPAP, BPAP ST, BPAP ST AVAPS, otoBPAP ve ASV cihazlarının hepsi PAP cihazı olarak adlandırılır. Uyku apnesi tedavisinde çoğunlukla CPAP ve otoCPAP cihazları kullanılır. Uyku apnesine başka hastalıklar eşlik ediyorsa ya da hasta CPAP veya otoCPAP cihazına uyum sağlayamıyorsa diğer cihazlar tercih edilebilir.
Uyku Apnesi Vücudu Nasıl Etkiler?
Uyku sırasındaki horlama, solunumun azalması ve solunumun durması gibi sorunlar nedeniyle kandaki oksijen miktarı azalır, karbondioksit miktarı artar. Bu durum başta beyin olmak üzere bütün organları etkiler. Solunum sorunları en çok uyku kalitesini bozar.
Uyku apnesi bir sendromdur. Birbiriyle ilgisiz gibi görünen belirtiler bir araya geldiğinde uyku apnesine işaret eder. Horlama, gece sık uyanma, baş ağrısı, terleme, dinlenmeden uyanma, ağız kuruluğu, gün içinde uykulu olma, konsantrasyon bozukluğu, sinirlilik, stresli hissetme ve unutkanlık bu belirtilerden bazılarıdır. Hastalık hem hastanın hem de çevresindekilerin yaşamını ciddi şekilde etkilediği için tedavi edilmesi gerekir. Farklı tedavi yöntemleri olsa da en etkili yöntem PAP cihazlarıyla yapılan tedavidir.
PAP Cihazlarının Çeşitleri Nelerdir?
Uyku apnesi tedavisinde kullanılan PAP cihazları şunlardır:
- CPAP cihazı
- OtoCPAP cihazı
- BPAP cihazı
- BPAP ST cihazı
- BPAP ST AVAPS cihazı
- OtoBPAP cihazı
- ASV cihazı
Bu cihazların hepsi solunum yoluna pozitif basınç uygulama prensibiyle çalışır. İç donanımları ve çalışma fonksiyonları farklıdır, her biri farklı solunum parametreleriyle çalışır. Hangi cihazın ve hangi parametrelerin kullanılacağı hastalığa ve tedavi şekline göre hekim tarafından belirlenir.
CPAP ve otoCPAP cihazları tek seviyeli pozitif hava yolu basıncı üretir. CPAP cihazı hekimin belirlediği sabit bir basınçla çalışır. OtoCPAP cihazı ise belirlenen aralık içinde basıncı hastanın solunumuna göre kendiliğinden ayarlar. BPAP, BPAP ST, BPAP ST AVAPS, otoBPAP ve ASV cihazları iki seviyeli basınç üretir. Bu cihazlar nefes alırken daha yüksek, nefes verirken daha düşük basınç uygular.
CPAP Cihazı Ne İşe Yarar?
PAP cihazları üst solunum yolunu açık tutacak bir hava basıncı üretir. Böylece horlamayı ve uyku sırasındaki solunum durmalarını önler. Uyku apnesi tedavisinde cihaz her uykuda kullanılmalıdır. Hastada uyku apnesiyle birlikte KOAH gibi bir akciğer hastalığı da varsa hekim CPAP ve otoCPAP dışındaki PAP cihazlarından birini önerebilir. Bu durumda cihazın yalnız uykuda değil uyanıkken de kullanılması gerekebilir. Solunum cihazları hekim raporuyla verilir. Cihazın ne kadar süreyle ve hangi ayarlarla kullanılacağı konusunda hekimin önerilerine mutlaka uyulmalıdır.
CPAP uygulaması, akciğerleri henüz tam gelişmemiş prematüre bebeklerin tedavisinde de kullanılır. Hekimler solunum sorunu yaşayan bebeklere CPAP uygulayabilir. Bu uygulama evde cihaz kullanımından ve uyku apnesi tedavisinden farklıdır.
CPAP Cihazı Nasıl Çalışır?
Cihazların içinde anakart, basınç sensörleri, motor, havayı ileten borular ve havayı temizleyen filtreler bulunur. Cihazın daha sessiz çalışmasını sağlayan sünger bloklar da vardır. Cihazın bütün elektronik parçaları anakarta bağlıdır. Ekran, sensörler, hafıza kartı, nemlendirici ve motor anakart tarafından yönetilir. Hekimin önerdiği tedavi ayarları da anakarttaki hafızaya kaydedilir. Cihaz, kaydedilen bu ayarlara uygun tedavi basıncını uygular. Basınç, motorun dış ortamdan aldığı havayla oluşturulur ve hastaya iletilir.
Dış ortamdan alınan hava, hastaya iletilmeden önce filtrelerden geçirilerek zararlı parçacıklardan arındırılır. Bu hem hastanın kirli havaya maruz kalmaması hem de cihazın daha uzun ömürlü olması için önemlidir. Motorun oluşturduğu hava basıncı, hastaya gönderilmeden önce sensörlerle ölçülür ve uygun tedavi basıncının uygulanması sağlanır. Bazı cihazlar bu sensörlerle hastaya iletilen havadaki titreşimleri de ölçebilir ve solunumla ilgili farklı parametreleri analiz edebilir.
CPAP Cihazında Hangi Solunum Hortumları Kullanılır?
Cihazdan çıkan hava, solunum devresi de denilen hortumla hastaya ulaştırılır. Solunum hortumları genellikle 180 cm uzunluğundadır. 90 cm, 60 cm, 48 cm ve 45 cm uzunluğunda daha kısa çeşitler de vardır. Kısa hortumlar harici nemlendirici ile solunum cihazı arasında kullanılır. Hortumların 15 mm, 19 mm ve 22 mm çapında çeşitleri bulunur. Bağlantı uçları standart ölçülerdedir ve piyasadaki birçok cihaza ve maskeye uyumludur.
İçinden sensör hortumu geçen, ısıtıcılı ve ince yapılı solunum hortumu çeşitleri de vardır. Bunlar hastanın ihtiyacına ve cihazın özelliğine göre seçilir. İçinden sensör hortumu geçen solunum devresinde küçük bir hortum maskeden cihaza kadar uzanır. Böylece maskenin içindeki basınç ölçülebilir. Isıtıcılı hortumların boydan boya ısıtma özelliği vardır. Bu hortumların bir ucu cihazdaki sokete bağlanır ve ısıtıcı elektriğini buradan alır. Özellikle kış aylarında, ısıtıcılı nemlendiriciden çıkan nemli ve sıcak hava hortumda soğuk ortamla karşılaşır ve yoğunlaşma oluşur. Hortumun içinde biriken su bir süre sonra hastayı rahatsız eden ses ve titreşime neden olabilir. Isıtıcılı hortumlar su buharının yoğunlaşmasını önler. İnce yapılı hortumların iç hacmi daha küçük olduğu için kalın hortumlara göre daha sessiz çalışır ve daha az uğultu yapar.
CPAP Cihazıyla Hangi Maskeler Kullanılır?
CPAP cihazlarıyla nazal (burun) maske, oronazal (ağız-burun) maske, solunum hortumu ve ısıtıcılı nemlendirici gibi aksesuarlar kullanılır. Hastaya uygun maske, uyku testlerinin ardından hekim tarafından önerilir. Nazal ve oronazal maskeler dışında farklı maske tipleri de vardır.
PAP tedavisinde kullanılan maske tipleri şunlardır:
- Burun yastıkçıklı maske
- Nazal kanül
- Nazal maske
- Oral maske
- Oronazal maske
- Tüm yüz maskesi
Bu maskeler, PAP cihazları dahil bütün mekanik ventilatörlerle yapılan non-invaziv (maskeli) uygulamalarda kullanılır. Maskelerin vented (ekshalasyon portlu) ve non-vented (ekshalasyon portsuz) olmak üzere iki tipi vardır. Vented maskelere kaçaklı ya da vispırlı, non-vented maskelere ise kaçaksız ya da vispırsız maske de denir.
Uyku apnesi tedavisinde kullanılan PAP cihazlarıyla kaçaklı (vispırlı) maske kullanılır. Bu maskelerin üzerinde küçük delikler vardır. Hasta nefes verdiğinde maskenin içindeki hava bu deliklerden dışarı atılır ve karbondioksit maskenin içinde birikmez. Bu delikler hasta güvenliği için her zaman açık kalmalıdır. Kaçaksız (vispırsız) maskeler ise ayrı bir ekshalasyon yolu olan mekanik ventilatör devreleriyle kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Bu maskelerde delik yoktur, hastanın verdiği nefes devre üzerinden dışarı atılır.
Maskelerin kaçaklı ya da kaçaksız olması, maskenin kenarlarından kaçan hava ile karıştırılmamalıdır. Kenarlardan kaçan hava hastayı rahatsız eder ve tedaviyi olumsuz etkiler. Kaçaklı ve kaçaksız ifadeleri ise kullanılan cihaza ve tedavi şekline göre seçilen bir maske özelliğini anlatır.
CPAP Cihazı Kullananların Sık Sorduğu Sorular Nelerdir?
CPAP Cihazı Raporu Kaç Yıl Geçerlidir?
Solunum cihazı raporları genellikle 1 ya da 2 yıl geçerlidir. Raporun geçerlilik süresi raporun üzerinde yazar. Cihazı alırken reçetenin geçerlilik süresi de önemlidir ve bu süre kısadır. Güncel geçerlilik süreleri için bulunulan ilin SGK birimine danışılabilir.
SGK Üzerinden CPAP Cihazı Nasıl Alınır?
SGK üzerinden cihaz almak için rapor ve reçeteyle önce SGK’ya başvurulur. Bazı illerde kurumun deposunda uygun bir kullanılmış cihaz varsa bu cihaz hastaya verilebilir. Uygun cihaz yoksa cihaz dışarıdan satın alınır. Rapor, reçete, fatura ve diğer belgeler SGK’ya teslim edildikten sonra kurum, SUT’ta belirlenen tutar kadar ödeme yapar. Ödeme genellikle birkaç hafta içinde yapılır. SGK her cihaz çeşidi için farklı tutarda ödeme yapar. Kurum ödemesi çoğu zaman cihaz fiyatının altında kalır ve aradaki farkı hasta öder. Güncel ödeme tutarları SUT’tan öğrenilebilir.
CPAP Cihazının Kullanımı Zor mudur?
PAP cihazlarının kullanımı kolaydır. Hortumlarda tıkanma gibi bir sorun beklenmez. Cihazlar genel olarak sessiz çalışır. Farklı fiyatlarda modeller bulunur. Cihazı kullanan hastaların birçoğu tedaviye başladıktan sonra çok daha rahat uyuduğunu belirtir.
CPAP Cihazının Basıncı Rahatsız Ederse Ne Yapılmalı?
Bazı hastalar, cihaz hekimin belirlediği basınca ulaştığında havanın çok fazla geldiğini, nefes verirken zorlandığını ve havanın ağızdan kaçtığını hisseder. Basınç ayarı uyku testinde en iyi sonucun alındığı değere göre belirlenir, bu nedenle hasta ayarı kendisi değiştirmemelidir. Basınçla ilgili şikayetler hekimle paylaşılmalıdır. Hekim gerekli görürse basıncı yavaş yavaş artıran rampa ayarını, nefes verirken basıncı azaltan özellikleri, otoCPAP ya da BPAP cihazını değerlendirebilir. Solunum yolu enfeksiyonu geçirirken cihazın kullanılıp kullanılmayacağı da hekime sorulmalıdır.
CPAP Cihazı Kullanırken Ağız Neden Kurur?
Cihazın gönderdiği hava solunum yollarını kurutabilir. Ağız ve boğaz kuruluğunu önlemek ve tedaviyi daha konforlu hale getirmek için cihaz nemlendiriciyle kullanılmalıdır. Uyku sırasında ağızdan hava kaçıyorsa ağız kuruluğu artar. Bu durumda maske tipinin oronazal maskeyle değiştirilmesi ya da çene bandı kullanılması hekimle değerlendirilebilir.
Elektrik Kesintisinde CPAP Cihazı Nasıl Çalıştırılır?
Elektrik kesintisinde ya da kamp gibi elektrik olmayan ortamlarda cihazı çalıştırmak için kesintisiz güç kaynağı (UPS) ya da cihaza uygun harici batarya kullanılabilir. Gereken batarya kapasitesi cihazın gücüne, basınç ayarına ve kullanım süresine göre değişir. Nemlendirici ve ısıtıcılı hortum çok enerji harcadığı için batarya ile kullanımda kapatılması çalışma süresini uzatır. Uygun güç kaynağı seçilirken cihazın kullanım kılavuzundaki güç değerleri esas alınmalıdır.
