Hastane, ambulans ve ev gibi ortamlarda vakum yöntemiyle vücut sıvılarını ve partikülleri çeken cihazlara cerrahi aspiratör denir. Ağız içinde kalan veya soluk borusuna kaçan kan, kusmuk, balgam ve diğer salgıları temizler. Cihazın çektiği salgılar toplama kabında birikir. Aksesuarların ve filtrelerin düzenli temizlenmesi ve zamanında değiştirilmesi hem hastanın hem de cihazı kullanan kişinin enfeksiyon riskini azaltır, cihazın da uzun ömürlü olmasını sağlar.
Cerrahi Aspiratör Nerelerde Kullanılır?
Cerrahi aspiratörler hastanelerde başta yoğun bakım, ameliyathane ve acil servis olmak üzere hemen her bölümde bulunur. Ameliyatlarda ameliyat alanındaki kan ve sıvıların temizlenmesinde kullanılır. Her ambulansta acil durumlar için bir aspiratör bulunur. Evde bakılan hastalarda, özellikle trakeostomili hastalarda, ağızdaki ve soluk borusundaki salgıların temizlenmesinde kullanılır.
Cerrahi Aspiratörlerin Çeşitleri Nelerdir?
Cerrahi aspiratörler kullanılacakları yere göre farklı vakum ve akış kapasitelerinde üretilir. Taşınabilir cihazların akışı genellikle dakikada 15-30 litre, ameliyathanede kullanılan cihazlarınki dakikada 35-60 litre arasındadır. Ulaşabildikleri en yüksek vakum taşınabilir cihazlarda yaklaşık 500-600 mmHg, ameliyathane cihazlarında 650-730 mmHg civarındadır. Diş hekimliğinde ağız içindeki sıvı ve aerosolü çekmek için dakikada yaklaşık 250-300 litre ve üzerinde akış sağlayan yüksek hacimli aspirasyon sistemleri kullanılır; ucu daha dar olan tükürük emicinin akışı ise dakikada yaklaşık 70 litredir. Kulak burun boğaz muayenelerinde hassas dokulara zarar vermemek için ince uçlu aspirasyon kanülleri kullanılır ve vakum yapılan işleme göre ayarlanır. Liposuction gibi çok miktarda sıvı çekilen işlemler için dakikada 90 litrenin üzerinde akış sağlayan yüksek akışlı cerrahi aspiratörler de vardır. Kullanım amacına göre başlıca dört çeşit cerrahi aspiratör vardır:
- Bataryalı cerrahi aspiratör
- Bataryasız cerrahi aspiratör
- Manuel cerrahi aspiratör
- Torasik drenaj pompası
Bataryalı ve bataryasız cihazlar hastanede, ambulansta ve evde kullanılabilir. Taşınabilir modeller ev ve ambulans kullanımı için üretilir ve modele göre yaklaşık 1,5-5 kg ağırlığındadır; aynı cihazın bataryalı sürümü bataryasız sürümünden daha ağırdır. Ameliyathanede kullanılan cihazlar 9-11 kg civarındadır, tekerlekli arabası olan cihazlar 15-26 kg’a ulaşır. Bataryalı cihazlar elektrik olmadığında da çalışır, bazı modeller araç adaptörüyle yolculukta kullanılabilir.
Manuel cerrahi aspiratörler elle çalıştırılır, batarya veya elektrik gerektirmez. İlk müdahale çantalarında ve elektrikli cihazın yedeği olarak bulundurulur.
Torasik drenaj pompası (toraks drenaj pompası), ameliyattan sonra göğüs boşluğunda (plevra) biriken sıvı ve havayı boşaltmak için kullanılır. Normal cerrahi aspiratörlere göre çok daha düşük vakumla (genellikle 10-20 cmH2O) ve sürekli çalışır. Akışı modele göre dakikada 5-20 litre arasındadır. Yüksek akışlı modeller küçük bir hava kaçağı olsa bile vakumu korur. Belirli aralıklarla açılıp kapanan (aralıklı) emme ise mide drenajında kullanılır; bazı cihazlarda iki çalışma şekli birlikte bulunur.
Toplama Kabı ve Şamandıra Ne İşe Yarar?
Cerrahi aspiratörlerde yaklaşık 300 ml’den birkaç litreye kadar farklı hacimlerde toplama kapları kullanılır. Taşınabilir cihazlarda genellikle 1 litreye kadar tek bir kap bulunur. Hastane cihazlarında ameliyat sırasında çok miktarda sıvı çıkabildiği için kaplar çift olarak kullanılır. Kapların çoğu kırılmaz plastikten (polikarbonat) üretilir. Çok kullanımlık kaplar otoklavlanabilir, yani yüksek basınç ve sıcaklıkla sterilize edilebilir; tek kullanımlık kaplar ise bir kez kullanılıp atılır. Kaplar cihazdan kolayca sökülür, boşaltılır ve yeniden takılır. Hastane tipi cihazlarda genellikle 1, 2, 3, 4, 5 ve 10 litrelik kaplar kullanılır; ameliyathane cihazlarında 5 veya 10 litrelik kaplar çift olarak takılır. Bazı cihazlarda plastik yerine cam kaplar bulunur.
Kabın kapağında şamandıralı bir taşma güvenlik parçası bulunur. Kap tamamen dolduğunda şamandıra yükselerek vakum yolunu kapatır ve sıvının cihazın içine kaçmasını önler.
Cerrahi Aspiratör Nasıl Kullanılır?
Bebeklerin, çocukların ve yetişkinlerin dokuları farklı hassasiyettedir; çekilecek salgının yoğunluğu da farklı vakum ayarı gerektirebilir. Bu nedenle cihazın üzerinde, istenen en yüksek vakum değerini ayarlamaya yarayan bir düğme ve vakum göstergesi bulunur. Ağız ve soluk borusu aspirasyonunda kullanılan değerler genellikle yenidoğanlarda 60-80 mmHg, bebek ve çocuklarda 80-120 mmHg, yetişkinlerde 100-150 mmHg aralığındadır. Hastaya uygun değeri hekim belirler; gereğinden yüksek vakum hava yolu dokusuna zarar verebilir.
Aspirasyon salgı olduğunda yapılır. Gereğinden sık yapılan aspirasyon salgı miktarını artırabilir. Her aspirasyon mümkün olduğunca kısa tutulur; çocuklarda 5-10 saniye, en fazla 15 saniye sürer. İki aspirasyon arasında hastanın nefes alması beklenir. Soluk borusuna rutin olarak serum fizyolojik damlatılmaz; salgı çok koyuysa hekimin önerisine uyulur. Salgıların koyulaşmasını önlemek için hekimin önerdiği nemlendirme uygulanır.
Aspirasyonda kullanılan sondalar (kateterler) hastanede steril ve tek kullanımlıktır. Evde hekimin veya hemşirenin önerdiği yönteme uyulur. Ağız veya burun için kullanılan sonda trakeostomiye sokulmaz. Bazı hastane cihazları belirli bir süre kesintisiz çalıştıktan sonra dinlendirilmelidir; bu süre cihazın kullanım kılavuzunda yazar.
Cerrahi Aspiratör Neden İyi Çekmez?
Cihazın çekişi zayıfladığında önce vakum ayarı kontrol edilir; ayar düşük kalmışsa düğmeyle yükseltilir ve gösterge izlenir. Hortumun cihaza ve toplama kabına sıkıca bağlı olduğu, hortumda kıvrılma veya delik olmadığı kontrol edilir. Kap kapağının tam oturmaması veya kapta çatlak olması vakumu kaçırır. Islanan filtre geçirgenliğini kaybeder ve cihaz çekmez; filtre yenisiyle değiştirilir. Kap dolduğu için şamandıra kapanmışsa kap boşaltılır. Bu kontrollerden sonra da çekiş düzelmiyorsa cihaz teknik servise gösterilmelidir.
Hastanedeki sabit cihazla evdeki taşınabilir cihazın akışı farklı olabilir. Bu nedenle evde kullanılacak cihaz, hastanın salgı miktarına ve yoğunluğuna uygun vakum ve akış kapasitesine göre seçilmelidir.
Cerrahi Aspiratörler Nasıl Temizlenir?
Atık vücut sıvılarıyla sürekli temas eden cerrahi aspiratörler kirlenir ve enfeksiyon riski oluşur. Bu risk hem hastayı hem de cihazı kullananları tehdit eder; bu nedenle cihaz düzenli olarak temizlenmelidir.
Her kullanımdan sonra hortumdan temiz (distile) su veya serum fizyolojik çekilerek vücut sıvılarının temas ettiği hortum ve bağlantılar durulanır.
Toplama kabı her kullanımdan sonra veya en az günde bir kez boşaltılır ve yıkanır; kap dörtte üçü dolduğunda beklenmeden boşaltılır. Evde bu işlem sıcak su ve bulaşık deterjanıyla yapılabilir; kabın kapağı da temizlenir. Hastanelerde çok kullanımlık kaplar otoklav veya kimyasal yöntemlerle sterilize edilir. Tek kullanımlık kaplar işlem bitince tıbbi atık kutusuna atılır.
Hortum seti tek veya çok kullanımlık olabilir; çok kullanımlık hortumlar silikondur. Kullanıldıkça kirlenip koyulaşan hortum temizlenir veya yenisiyle değiştirilir. Bağlantı hortumu kirlendiğinde ya da üreticinin önerdiği aralıkta değiştirilir; kaynaklarda bu aralık haftada bir ile ayda bir arasında verilir.
Cerrahi Aspiratörlerin Filtreleri Ne Zaman Değiştirilir?
Şamandıraya ek ikinci güvenlik önlemi, cihazın vakum girişi ile toplama kabı arasına takılan filtredir. Bu filtreye cerrahi aspiratör filtresi, bakteri filtresi veya hidrofobik filtre denir. Filtreler genellikle beyaz renktedir; bazı cihazlarda krem veya yeşil renkli filtreler kullanılır. Filtre, mikroorganizmaların cihazın içine girmesini engeller. Su veya nemle temas ettiğinde geçirgenliğini tamamen kaybettiği için sıvının cihazın motoruna ulaşmasını da önler.
Filtre genel olarak ayda bir değiştirilir. Cihazın kullanım kılavuzunda farklı bir süre yazıyorsa kılavuza uyulur. Islanan, kirlenen veya rengi değişen, örneğin içi kararmaya başlayan filtre ve taşma yaşanan cihazın filtresi süre beklenmeden hemen değiştirilir. Filtre yıkanıp yeniden kullanılmaz. Eski filtre tıbbi atık kutusuna atılır.
Evde Kullanım İçin Hangi Aspiratör Seçilir?
Evde kullanılan cihazın, hastanın salgı miktarına ve yoğunluğuna uygun vakum ve akış kapasitesinde olması gerekir. Taşınabilir cihazlar hafif ve kullanışlıdır, ancak akışları hastane tipi cihazlardan genellikle daha düşüktür. Salgısı yoğun ve çok olan hastalarda daha yüksek kapasiteli bir cihaz gerekebilir. Bataryalı cihazlar elektrik kesintisinde ve hastanın evden çıkması gerektiğinde kullanılabilir. Tam dolu batarya modele göre en yüksek vakumda yaklaşık 30-60 dakika çalışır, düşük vakumda bu süre uzar. Bazı taşınabilir modellerde tam dolu bataryayla yaklaşık 30-35 aspirasyon işlemi yapılabildiği belirtilir; bu sayı salgının miktarına ve vakum ayarına göre değişir. Tam şarj genellikle 3-5 saat sürer, kurşun asit bataryalı modellerde daha uzun olabilir. Yeni nesil taşınabilir aspiratörlerde kurşun asit bataryaların yerine daha hafif ve daha kısa sürede şarj olan lityum iyon bataryalar kullanılır. Bu değerler cihazın kullanım kılavuzunda yazar.