Icerige gec / Skip to content
English

Blockchain Teknolojisi Sağlık Alanında Nasıl Kullanılır?

Blockchain (blok zincir), kayıtların bloklar halinde ve zaman sırasına göre birbirine bağlanarak tutulduğu dijital bir defterdir. Her yeni blok bir öncekine bağlanır ve zincir bu şekilde sürekli büyür. Zincire eklenen bir kaydın sonradan fark edilmeden değiştirilmesi pratikte mümkün değildir. Bitcoin ile birlikte tanınan ve son yıllarda farklı alanlarda da adından söz ettiren bu teknolojide değiştirilemezlik ve güvenilirlik ön plandadır.

Zaman damgalı ve birbirine şifreleme yöntemleriyle bağlanmış belge zincirleri üzerine ilk çalışmalar 1991 yılına dayanır. 2008 yılında Satoshi Nakamoto adını kullanan bir kişi veya grup tarafından yayımlanan “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System” başlıklı 9 sayfalık makale, bu yapının dijital para için nasıl kullanılabileceğini ortaya koymuştur. Makalede “blockchain” kelimesi geçmez; ancak anlatılan “blok zinciri” yapısı bugün bu adla bilinen teknolojidir. Bir otoriteye bağlı olmayan, şeffaf, merkeziyetsiz, değiştirilemez ve denetlenebilir dağıtık bir kayıt sistemi olduğu için blockchain, zamanla yalnız kripto paralarda değil, kayıt tutma, yönetme ve doğrulama gerektiren birçok alanda kullanılmaya başlanmıştır. Sağlık alanı bunlardan biridir. Bu yazıda geçen kripto paralar ve dijital varlıklarla ilgili bilgiler yatırım tavsiyesi değildir.

Blockchain Nasıl Çalışır?

Blockchain’de kayıtlar tek bir merkezi sunucuda değil, ağa katılan çok sayıda bilgisayarda aynı anda tutulur. Yeni bir kayıt, ağdaki katılımcıların belirli kurallara göre onay vermesiyle zincire eklenir. Her blok, bir önceki bloğun matematiksel özetini (hash) içerdiği için geçmişteki bir kayıt değiştirilmek istendiğinde sonraki tüm blokların bağlantısı bozulur ve değişiklik hemen fark edilir. Herkesin katılabildiği açık (public) blok zincirlerde kayıtlar herkes tarafından görülebilir. Sağlık gibi gizlilik gerektiren alanlarda ise genellikle yalnız yetkili kurumların katılabildiği izinli (permissioned) blok zincirler tercih edilir.

Sağlık Verileri İçin Blockchain Neden Önemlidir?

Dünyada üretilen veri miktarı her geçen gün katlanarak artmaktadır ve bu durum sağlık verileri için de geçerlidir. Verinin depolanması, hızlı işlenmesi ve güvenliği konusunda bugünkü teknolojiler yeterli olsa da veri miktarındaki hızlı artışın ilerleyen yıllarda mevcut sistemleri yavaşlatabileceği ve maliyetlerini artırabileceği öngörülmektedir. Bu nedenle blockchain, sağlık verilerinin yönetiminde gelecekte daha çok ihtiyaç duyulabilecek teknolojilerden biri olarak görülmektedir.

Blockchain’in sağlık alanında veri saklamayı kolaylaştıracağı, maliyetleri düşüreceği ve işlemleri hızlandıracağı sıkça dile getirilir. Teknolojinin asıl güçlü yanı ise kayıtların değiştirilemez olması, kimin hangi veriye ne zaman eriştiğinin izlenebilmesi ve birbirine güvenmesi gerekmeyen birçok kurumun ortak bir kayıt üzerinde çalışabilmesidir. Çok büyük boyutlu sağlık verilerini doğrudan zincire yazmak hem yavaş hem de pahalıdır. Bu nedenle uygulamalarda veriler genellikle zincir dışında güvenli sistemlerde saklanır; zincirde ise verinin özeti, erişim izinleri ve işlem kayıtları tutulur.

Pandemiyle birlikte blockchain teknolojisinin sağlık sektöründe kullanılması birçok ülke için bir seçenek haline gelmiştir. Aşı ve test kayıtlarının doğrulanması, tıbbi malzeme tedarik zincirinin izlenmesi, yüz yüze temasın azaltılması, zamandan tasarruf edilmesi, uluslararası iş birliklerinin kolaylaşması ve evrak yükünün azalması gibi konulardaki olası faydaları ülke yönetimlerinin de dikkatini çekmiştir.

Blockchain Hasta Verilerinin Yönetimini Nasıl Değiştirir?

Blok zincir teknolojisi, kayıtların tek bir otoriteye veya merkezi bir sunucuya bağlı olmadan tutulmasına imkan tanır. Kayıtların doğrulanması tek bir noktadan değil, ağdaki birçok noktadan aynı anda yapılır. Böylece hastaların sağlık kayıtları düzenli olarak saklanabilir, yetkili kurumlar arasında güvenle aktarılabilir ve gerektiğinde araştırma amacıyla anonim hale getirilebilir. Hasta, verilerine hangi kurumun ne kadar erişebileceğini kendisi belirleyebilir ve izin verdiği ölçüde bu verilere dünyanın herhangi bir yerinden ulaşılabilir.

Sağlık verileri, Türkiye’de Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında özel nitelikli kişisel veri olarak korunur. Blockchain’deki kayıtların silinememesi, kişisel verilerin silinmesini veya düzeltilmesini isteme hakkıyla çelişebileceği için sağlık verilerinin kendisi genellikle zincire yazılmaz. Bu teknolojinin sağlıkta kullanımında veri gizliliği ve mevzuata uyum en önemli konular arasındadır.

Yapay Zeka ve Blockchain Sağlıkta Birlikte Nasıl Kullanılabilir?

Yapay zekanın sağlık verileri arasında ilişki kurabilecek ve tedavi planlamasına yardımcı olabilecek şekilde geliştirilmesi insanlık adına çok önemli bir adımdır. Dijital ortamdaki milyarlarca insana ait çok büyük miktardaki sağlık verisinin yapay zeka tarafından ne kadar hızlı işlendiği ve ilişkilendirildiği, tedavi uygulamalarına doğrudan yansır. Bu sayede evde veya hastanede tedavisi süren hastaların ihtiyaçları önceden tespit edilebilir; kullanılacak ilaçlar, gerekli tıbbi cihazlar ve uygulanacak tedavi hızla belirlenebilir, ürün gerekiyorsa önceden otomatik olarak tedarik edilebilir. Yapay zekanın kullandığı verinin güvenilir ve değiştirilmemiş olması bu süreçte çok önemlidir; blockchain bu güvenin sağlanmasında rol oynayabilir.

Sağlık Alanında Hangi Blockchain Uygulamaları Vardır?

Sağlık sektöründe blockchain teknolojisini kullanan yüzlerce yazılım geliştirilmiştir. Bunların bir kısmı kendi blok zincirleri üzerinde Bitcoin benzeri dijital varlıklar oluşturmuş ve bu varlıklar kripto para borsalarında alınıp satılabilir hale gelmiştir. Bir kısmı ise verilerini mevcut büyük blok zincirleri üzerinde tutar. Geliştirilen uygulamalar başlıca şu amaçlara hizmet eder:

  • Tıbbi cihazların birbirleriyle haberleşme verilerini ve tedavi süreçlerindeki kullanım bilgilerini kaydetmek
  • İlaç alımında kullanılan dijital reçeteleri ve tıbbi verileri güvenli şekilde aktarmak
  • Hastaların sağlık verilerini izin verdikleri kurumlarla kolayca paylaşabilmesini sağlamak
  • İlaç üreticilerini, dağıtıcıları, eczaneleri ve hastaneleri ortak bir kayıt sisteminde buluşturarak ilaçların kaydını, doğrulanmasını ve transferini güvenli hale getirmek ve reçete sahteciliğini önlemek

Bu alanda büyük teknoloji şirketlerinden yeni kurulan girişimlere kadar birçok firma çalışmaktadır. Ancak bu projelerin bir kısmı pilot aşamasında kalmış veya faaliyetini durdurmuştur; blockchain’in sağlıkta yaygın kullanımı hala gelişme aşamasındadır.

Blockchain Sağlık Alanının Geleceğini Nasıl Etkiler?

2008 yılından bu yana hızla gelişen blockchain teknolojisinin gündelik hayatı giderek daha fazla etkilemesi beklenmektedir. Teknolojinin yalnız finans alanında değil, yaşamın birçok alanında herkesin kullanabileceği uygulamalara dönüşmesi güçlü bir olasılık olarak görülmektedir. Sağlık alanında ilaç ve tıbbi cihaz üretim ve dağıtım süreçleri, hasta takibi ve tedavisi, tıbbi kayıtlara erişim, bürokratik işlemler, klinik araştırmalar, tıbbi cihazların birbiriyle iletişimi, tıbbi ve teknik hizmetler ve sigorta uygulamaları blockchain’in kolaylık sağlayabileceği başlıca konulardır. Bu kolaylıkların karar ve uygulama süreçlerini hızlandırması beklenmektedir.