Icerige gec / Skip to content
English

Bası Yarası Nedir?

Vücudun ağırlığı, yatar pozisyondayken yatakla temas eden bölgelere basınç uygular. Yatağa veya tekerlekli sandalyeye bağımlı olan kişilerde uzun süre aynı pozisyonda kalmak, vücut ağırlığının hep aynı bölgelere basınç uygulamasına neden olur. Bu da basınç altındaki bölgelerde kan dolaşımının ve doku beslenmesinin bozulmasına, deri ve deri altı dokularının zarar görmesine ve sonunda bası yarası (yatak yarası) açılmasına yol açar. Sürtünme ve kayma da bası yarasının oluşmasını kolaylaştırır. İdrar, ter ve dışkının ciltle temas etmesi yaraların oluşmasını hızlandırabilir. Oluşan yarada enfeksiyon gelişmesi de sık görülen bir durumdur.

Bası yaraları yalnızca kronik hastaların sorunu gibi görünse de yaraların başlangıcı çoğu zaman hastalığın akut dönemine rastlar. Bunun nedeni, akut hastalık sırasında dikkatin hastanın asıl sorununa yönelmesi ve bası yarası riskinin göz ardı edilebilmesidir.

Bazı kaynaklara göre bası yaralarının yaklaşık %63’ü hasta henüz hastanede yatarken gelişmektedir. Aynı kaynaklarda bası yarasının kalp ve damar hastalıkları sırasında %41, akut nörolojik hastalıklar sırasında %27 ve ortopedik yaralanmalardan sonra %15 sıklıkta geliştiği belirtilmektedir. Bu oranlar çalışmaya ve hasta grubuna göre değişebilir.

Bası yaraları kişinin konforunu bozar, hastalık ve ölüm riskini artırır, hastanede kalış süresini uzatır ve bakım maliyetini yükseltir. Bu nedenle önemli bir sağlık sorunudur. Oysa risk altındaki hastalarda bası yaralarının önemli bir kısmı basit önlemlerle önlenebilir.

Bası Yarası İçin Kimler Risk Altındadır?

Yatağa veya tekerlekli sandalyeye bağımlı kişiler, hareket kısıtlılığı olanlar, omurilik yaralanması veya diyabet gibi nedenlerle his kaybı olanlar, dolaşım sorunu bulunanlar, yaşlılar, çok kilolu veya çok zayıf kişiler bası yarası açısından risk altındadır. Çok kilolu kişilerde dokulara uygulanan basınç arttığı için, çok zayıf kişilerde ise kemik çıkıntılarını koruyacak yeterli deri altı dokusu olmadığı için risk yüksektir. İdrar ve dışkı kaçırma sorunu olanlarda, beslenme bozukluğu ve yetersiz sıvı alımı olanlarda da bası yarası daha kolay oluşur. Bir bölgede daha önce bası yarası oluşmuşsa o bölgede yeniden yara oluşma riski daha yüksektir.

Bası Yarası Vücudun Hangi Bölgelerinde Oluşur?

Bası yaraları en sık vücudun ağırlığını taşıyan ve kemiklerin deriye yakın olduğu bölgelerde oluşur. Bunlar kuyruk sokumu, kalçalar, dirsekler, topuklar, kürek kemikleri, dizler, ayak bileği çıkıntıları, başın arka bölümü ve kulaklardır. Kilolu kişilerde göğüs altları, karın bölgesi ve vücut kıvrımlarının arası da riskli bölgelerdir.

Bası Yarasından Nasıl Korunulur?

Bası yarasını önlemek, tedavi etmekten çok daha kolay ve ekonomiktir. Risk altındaki hastanın cildi, özellikle kemik çıkıntılarının üzerindeki bölgeler her gün kontrol edilmelidir. Kontrolde kızarıklık veya tahriş görülmemesi iyi bir işarettir, ancak risk devam ettiği için önlemler sürdürülmelidir. Hastanın pozisyonu düzenli olarak değiştirilmelidir. Pozisyon değiştirme sıklığı hastanın durumuna ve kullanılan yatağa göre belirlenir ve genellikle iki saatte bir yapılması önerilir.

Hastanın çarşaflarının kuru, temiz ve kırışıksız olması sağlanmalıdır. Hasta oturabiliyorsa oturduğu yer de kuru ve temiz olmalıdır. Çarşaf ve iç çamaşırı seçiminde teri ve ıslaklığı emmeyen sentetik kumaşlardan kaçınılmalıdır. Hastanın cildi temiz ve kuru tutulmalıdır. Tuvaletten sonra hasta, tahriş etmeyen ürünlerle ve çok sıcak olmayan suyla temizlenmeli ve hemen kurulanmalıdır. Hastanın cildine alkol veya kolonya sürülmemelidir. İdrar ve dışkı kaçırma olan hastalarda cildi koruyan bariyer kremler kullanılabilir.

Hastanın yeterli beslenmesi ve yeterli sıvı alması bası yarası riskini azaltır ve iyileşmeyi destekler. Bu konuda hekimden veya diyetisyenden bilgi alınmalıdır. Hastanın o anki durumuna uygun bir beslenme programı uygulanması, bası yarasından korunmada önemli bir adımdır.

Hastanın hareket etmesi ve hekim veya fizyoterapistin önerdiği egzersizleri yapması kan dolaşımını destekler. Bu yazının ilk yayımlandığı dönemde basınç altındaki bölgelere masaj yapılması önerilmişti. Güncel rehberler ise kızarık bölgelere ve kemik çıkıntılarının üzerine masaj yapılmamasını önerir, çünkü bu uygulama zaten zarar görmüş dokulara ek hasar verebilir.

Yatağa bağımlı ve bası yarası riski yüksek olan hastalarda, basıncı düzenli olarak farklı bölgelere dağıtan pozisyon veren (değişken basınçlı) havalı yatakların kullanılması önerilir. Bu yatakların yanında pozisyon değiştirme ve cilt bakımı gibi diğer önlemlere de devam edilmelidir. Alınan tüm önlemlere rağmen bası yarası oluşabileceği unutulmamalı ve erken müdahale için yapılacaklar önceden planlanmalıdır.

Bası Yarasının Oluşmaya Başladığı Nasıl Anlaşılır?

Bası yarası oluşmaya başlayan bölgede sıcaklık artışı, sertlik, şişlik (ödem) ve üzerine bastırıldığında solmayan bir kızarıklık görülür. Koyu tenli kişilerde kızarıklık zor fark edilebilir. Bu kişilerde renk değişikliği, sıcaklık farkı ve sertlik daha dikkatli takip edilmelidir. Doku hasarı ilerledikçe sıcak olan bölge soğuyabilir. İlerleyen durumlarda ciltte mor renk değişikliği ve su toplaması görülür.

Risk altındaki kişilerin kemik çıkıntılarının üzerindeki ciltte renk değişikliği, sıcaklık artışı veya sertlik fark edildiğinde vakit kaybetmeden hekime veya yara bakım hemşiresine başvurulmalıdır.

Bası Yarasının Evreleri Nelerdir?

Bası yaraları, doku hasarının derinliğine göre sınıflandırılır. En sık kullanılan sınıflamaya göre dört evre vardır.

  • Evre 1: Deri bütündür, üzerine bastırıldığında solmayan bir kızarıklık vardır. Bası ortadan kaldırılır ve iyi bakım yapılırsa hasar geri dönüşlüdür ve iyileşme çoğunlukla tamdır.
  • Evre 2: Derinin üst katmanlarında kısmi kayıp vardır. Yara yüzeysel, pembe veya kırmızı renkli bir yara ya da su toplaması şeklinde görülür. Uygun yara bakımıyla cerrahi gerekmeden iyileşebilir.
  • Evre 3: Derinin tüm katmanları kaybolmuştur ve hasar deri altındaki yağ dokusuna ulaşmıştır. Enfeksiyon eklenirse iyileşme zorlaşır. Geniş yaralarda cerrahi girişim gerekebilir.
  • Evre 4: Hasar kas, tendon veya kemik dokusuna kadar ulaşmıştır.

Bunların dışında, yara tabanı ölü doku ile kaplı olduğu için derinliği belirlenemeyen yaralar ve deri bütün olduğu halde altında derin doku hasarı bulunan, mor veya koyu renkli bölgeler de ayrıca tanımlanır.

Bası Yaralarıyla Hangi Sağlık Uzmanları İlgilenir?

Bası yaralarıyla başa çıkmak, yaraların oluşmasını önlemek, erken fark etmek ve uygun şekilde tedavi etmekle mümkündür. Bu da iyi iletişim içinde çalışan bir ekiple sağlanabilir. Bu ekipte hasta (bilinci açık ve kısıtlı da olsa hareket edebilen hastalar), hasta yakınları, hekim, hemşireler, yara bakım hemşiresi, diyetisyen, fizyoterapist, cilt hastalıkları uzmanı ve plastik cerrah yer alabilir.

Bası Yarasının Risk Etkenleri Nelerdir?

Dış etkenler şunlardır:

  • Bası
  • Sürtünme ve kayma
  • Tahriş
  • Nem

İç etkenler şunlardır:

  • Yaşlılık
  • Diyabet
  • Kronik hastalıklar
  • Düşük tansiyon ve dolaşım bozuklukları
  • Yetersiz beslenme
  • Duyu kaybı ve hareketsizlik
  • Uzun süreli veya yüksek doz kortizon (steroid) kullanımı

Bası Yarasıyla İlgili Sık Sorulan Sorular Nelerdir?

Bası Yarası İçin Hangi Havalı Yatak Tercih Edilmelidir?

Bası yarası riski olan veya bası yarası oluşmuş hastalarda basıncı düzenli aralıklarla farklı bölgelere dağıtan, boru tipi hava hücrelerinden oluşan ve pozisyon veren havalı yataklar tercih edilir. Küçük hava hücrelerinden oluşan baklava tipi havalı yataklar ise vücut ağırlığını yeterince dağıtamadığı ve hücrelerin arasında basınç noktaları oluşabildiği için önerilmez. Havalı yatak seçiminde hastanın kilosu, bası yarasının evresi ve hareket kabiliyeti dikkate alınmalıdır.

Topikal Oksijen Tedavisi Bası Yarasında İşe Yarar mı?

Topikal oksijen tedavisi, yaranın bulunduğu bölgeye özel bir hazne veya örtü aracılığıyla oksijen verilmesine dayanan bir yöntemdir ve yaranın durumuna göre seanslar halinde uygulanır. Bazı çalışmalarda özellikle diyabetik ayak yaralarında iyileşmeye katkı sağladığı bildirilmiştir. Bası yaralarındaki etkisine dair kanıtlar ise sınırlıdır. Bu nedenle topikal oksijen tedavisi, basıncın ortadan kaldırılması, yara temizliği, ölü dokunun uzaklaştırılması ve modern yara bakım ürünleri gibi temel tedavilerin yerine değil, gerekirse onlara ek olarak ve hekimin önerisiyle düşünülmelidir.

Tekerlekli Sandalye Kullananlarda Bası Yarası Nasıl Önlenir?

Uzun süre tekerlekli sandalyede oturan kişilerde bası yaraları özellikle kalça, kuyruk sokumu ve oturma kemiklerinin bulunduğu bölgelerde oluşur. Bu kişilerde basıncı dağıtan havalı, jel veya özel köpük minderler kullanılmalıdır. Minder, kişinin ölçülerine ve sandalyeye uygun seçilmelidir. Sandalyenin oturma genişliği ve derinliği kişiye uygun değilse minderle birlikte sandalyenin de değiştirilmesi gerekebilir. Kişi oturduğu süre boyunca düzenli aralıklarla öne veya yana eğilerek ya da kollarından destek alıp kendini kaldırarak basıncı azaltmalıdır. Oluşmuş bası yarası varsa tedavisi için hekime başvurulmalıdır. Tekerlekli sandalye ve minderlerin SGK tarafından karşılanma koşulları için hekime ve SGK’ya danışılmalıdır.