Solunum cihazlarında, trakeostomili hastalarda ve bazı tıbbi cihazlarda kullanılan, havadaki bakterileri ve virüsleri tutan ürünlere bakteri filtresi denir. Bu filtrelere bakteriyel viral filtre (bacterial viral filter) de denir. Bakteri filtresi ifadesi geniş bir ürün grubunu kapsar. Mekanik ventilatör devrelerinde, trakeostomi kanülünde, entübasyon tüpünde, cerrahi aspiratörde ve spirometre gibi cihazlarda farklı filtreler kullanılır; herhangi bir cihaza bağlı olmayan hastalara uygun modeller de vardır.
Hastada kullanılan filtrelerin amacı, hastanın solunum yoluna bakteri ve virüslerin ulaşmasını engellemek ve hastadan çıkan mikroorganizmaların cihaza ve çevreye geçmesini azaltmaktır. Cerrahi aspiratör ve spirometre gibi cihazlarda ise filtre, cihazın içine bakteri, virüs, toz ve sıvı kaçmasını önler. Uygun fiyatlı ve basit ürünler olmalarına rağmen hayati önem taşırlar. Bu nedenle hastanın kullandığı filtrelerin yedeği her zaman bulundurulmalıdır.
Bakteri Filtresi Ne İşe Yarar?
Solunum doğal yollarla yeterli yapılamadığında tıbbi müdahale gerekir; müdahaleye rağmen solunum normal seyrinde devam etmezse medikal ürünlerle ya da solunum cihazlarıyla destek sağlanır. Maske ile uygulanan (non-invaziv) solunum desteği yeterli olmazsa soluk borusuna yerleştirilen bir tüp ya da trakeostomi kanülü ile (invaziv) mekanik ventilasyon uygulanır. Cihazın hastaya bağlantısı solunum devresi denilen hortumlarla yapılır ve enfeksiyon riskini azaltmak için devreye bakteri filtresi takılır. Filtre, hastanın salgılarının cihaza ulaşmasını da önler; salgı filtreden geçemez ve filtrede tutulur.
Kaliteli solunum filtrelerinde bakteri tutma oranı genellikle %99,999’un, virüs tutma oranı ise %99,99’un üzerindedir. Virüs testi çok daha küçük parçacıklarla yapıldığı için viral değer biraz daha düşük çıkar. Filtreleme verimi ürünün yapısına ve kalitesine göre değiştiği için bu değerler filtrenin teknik belgesinden kontrol edilmelidir. Bakteri filtresi havadaki parçacıkları tutar; cihazın iç parçalarından açığa çıkabilecek gaz ve kimyasal maddeleri tutmaz. Cihazda böyle bir sorundan şüphelenildiğinde üreticiye ya da yetkili servise başvurulur.
Ventilatör devresinde tek filtre yalnızca hastaya yakın uca ya da yalnızca cihaza yakın uca takılabildiği gibi, iki uca birer adet olmak üzere iki filtre de kullanılabilir. Cihaza yakın filtre, cihazın hastaya giden çıkışına ya da ekspirasyon hortumunun cihaza döndüğü noktaya takılır. Kaç filtre kullanılacağı ve nereye takılacağı, kullanılan ventilatörün özelliklerine ve kullanım kılavuzuna göre belirlenir.
Bakteri Filtresi Çeşitleri Nelerdir?
Bakteri filtreleri yapılarına göre mekanik ve elektrostatik olarak ikiye ayrılır. Mekanik filtreler katlanmış, su itici bir zar kullanır ve ıslak ortamda da sıvı geçirmezliğini korur. Elektrostatik filtrelerin verimi modele göre değişir ve ıslandıklarında performansları düşer. Filtre ile ısı ve nem değiştiricinin tek gövdede birleştiği ürünlere HMEF, yalnızca ısıyı ve nemi koruyan ürünlere ise HME (heat and moisture exchanger) denir. HME özellikli filtrelerin filtre kısmı diğerlerine göre daha kalındır. Bu kısım hastanın nefesiyle dışarı çıkan ısıyı ve nemi tutar ve hasta her nefes aldığında bu ısıyı ve nemi geri verir.
Bebek, çocuk ve yetişkinler için farklı boyda ve iç hacimde filtreler üretilir. Filtre seçilirken hastanın yaşı, kilosu, hastalıkları ve tidal hacmi (bir nefeste alınan hava miktarı) esas alınır. Yetişkin filtresinin iç hacmi büyük olduğu için çocukta kullanıldığında ölü boşluk artar ve çocuk kendi verdiği karbondioksiti yeniden solur. Bu nedenle uygun filtre bulunamadığında yetişkin filtresi çocukta kullanılmaz. Bebek ve küçük çocuklarda trakeostomi HME’si, kiloya ve tidal hacme uygun, ölü boşluğu çok küçük özel modellerden seçilir. Hangi filtrenin kullanılacağına hekim karar verir.
Filtrelerin bağlantı uçları çoğunlukla uluslararası standarttaki 15 ve 22 mm ölçülerde üretilir. Ancak bu, her filtrenin her cihaza uygun olduğu anlamına gelmez; trakeostomi kanülü, spirometre ve aspiratör bağlantıları ile hastanın boyutu farklı modeller gerektirir.
Trakeostomili Hastalarda HME Filtre Neden Önemlidir?
Akciğerlerin ve hava yollarının iç yüzeyi nemlidir; sağlıklı çalışabilmeleri için solunan havanın ısıtılmış ve nemlendirilmiş olması gerekir. Normal koşullarda solunan hava burunda ve ağızda ısıtılır ve nemlendirilir. Trakeostomili hastalarda bu bölge devre dışı kaldığı için hasta, ister cihazla ister kendiliğinden nefes alsın, ortamın soğuk ve kuru havasını doğrudan akciğerlerine alır. Bu nedenle trakeostomili hastaların soluduğu hava ısıtılmalı ve nemlendirilmelidir; kuru hava salgıların kuruyarak kanülü tıkamasına yol açabilir. HME filtre, hastanın ihtiyacı olan ısıyı ve nemi sağlar. Düzenli kullanıldığında salgıların koyulaşmasını, öksürüğü ve balgam atma ihtiyacını azaltmaya yardımcı olur. HME’nin enfeksiyon riskini düşürdüğüne dair ise yeterli kanıt yoktur.
Bakteri filtreleri mekanik ventilatörlerle ve oksijen cihazlarıyla kullanılabildiği gibi, herhangi bir cihaz olmadan doğrudan trakeostomi kanülüne de takılabilir. Oksijen cihazlarıyla birlikte kullanılan ve T-tüp bakteri filtresi olarak bilinen ürünler, tasarımı diğer filtrelerden farklı olan, kanüle takılan ve yan portundan oksijen verilebilen trakeostomi HME’leridir. Bir tarafı trakeostomi kanülüne, diğer tarafı oksijen hortumuna bağlanır. Bu ürünlerin bir kısmı yalnızca ısıyı ve nemi korur, bir kısmı ise ayrıca filtre içerir.
HME filtre takılıyken ayrıca oda nemlendiricisi kullanmak şart değildir, kullanılması da sakınca yaratmaz. Ancak nemlendiricinin haznesi her gün temizlenmeli ve HME’nin buharla ıslanmamasına dikkat edilmelidir.
HME Filtre Isıtıcı Nemlendiriciyle Birlikte Kullanılır mı?
Mekanik ventilatörle birlikte HME filtre kullanılıyorsa çoğunlukla ayrıca bir ısıtıcı nemlendirici cihaza ihtiyaç duyulmaz. HME’nin sağladığı ısı ve nem yetersiz kalırsa hekim ısıtıcı nemlendiriciye geçilmesine karar verebilir. Ancak HME ya da HMEF, ısıtıcı nemlendirici veya nebülizatör ile aynı devrede birlikte kullanılmaz. Islanan filtre kısa sürede tıkanarak hastanın nefes almasını engelleyebilir.
Çok koyu, bol ya da kanlı salgısı olan, belirgin hava kaçağı bulunan, vücut ısısı çok düşük olan veya dakikada çok yüksek miktarda hava soluyan hastalarda HME uygun değildir.
Bakteri Filtresi Ne Zaman Değiştirilir?
Hastada kullanılan tek kullanımlık filtre ve HME’ler çoğu üreticinin kullanım kılavuzunda en fazla 24 saat kullanılır; bu nedenle genellikle günde bir değiştirilir. Ekonomik nedenlerle filtrenin birkaç gün kullanılması önerilmez. Islandığında, kirlendiğinde, salgıyla tıkandığında ya da nefes almak zorlaştığında daha erken, vakit kaybetmeden değiştirilir. Yoğun salgısı olan hastalarda filtre sık değiştirilmezse tıkanabilir ve hastanın solunumunu engelleyebilir. Hastanede ventilatör devresinde kullanılan bazı filtreler için kılavuzlarda daha uzun süreler de belirtilir. Kullanım süresine filtrenin kullanım kılavuzu ve hekimin önerisi esas alınarak karar verilir. Filtreler yıkanamaz, temizlenemez ve yeniden kullanılamaz.
Spirometre (solunum fonksiyon testi) cihazlarında tek kullanımlık, yüksek verimli bakteri ve virüs filtresi kullanılır ve her hasta için yeni filtre takılır. Cerrahi aspiratörlerdeki filtreler genel olarak ayda bir değiştirilir; cihazın kullanım kılavuzunda farklı bir süre yazıyorsa kılavuza uyulur. Filtre sıvıyla temas ettiğinde, kap taştığında ya da emiş gücü azaldığında hemen değiştirilir. Diğer bazı tıbbi cihazlarda da benzer amaçlarla bakteri filtreleri kullanılır ve kullanım talimatlarındaki sürelerde yenilenir.
