Icerige gec / Skip to content
English

Apne, Hipopne ve Hiperpnenin Uyku Apnesiyle İlgisi Nedir?

İngilizcede “obstructive sleep apnea syndrome” (OSAS), Türkçede obstrüktif (tıkayıcı) uyku apnesi sendromu olarak adlandırılan ve kısaca uyku apnesi olarak bilinen hastalık, uyku sırasındaki solunum sorunları nedeniyle uyku düzeninin bozulduğu ciddi bir solunum rahatsızlığıdır. Uyku sırasında hava akışının en az 10 saniye süreyle durmasına apne denir. Solunum duraklamaları sonucunda kandaki oksijen miktarı azalır, karbondioksit miktarı artar. Uykuyla ilgili hastalıkların en sık görüleni uykusuzluk (insomnia) olsa da son yıllarda en çok bilineni uyku apnesi olmuştur. Tanı için uyku sırasında birçok parametrenin ölçüldüğü bir test yapılır. Bu teste polisomnografi (PSG) denir. Uyku apnesinin ve diğer solunum hastalıklarının tanısında ve tedavinin planlanmasında apne, hipopne ve hiperpne gibi parametreler çok önemlidir. Bu parametreler birbirinden farklı durumları ifade eder. Uyku apnesinin hangi türü olduğu da polisomnografide ölçülen bu parametrelere göre belirlenir.

Sendrom Nedir?

Birbiriyle ilgisiz gibi görünen ancak bir araya geldiğinde tek bir hastalık olarak ortaya çıkan şikayet ve bulguların bütününe sendrom denir. Uyku apnesi de birkaç farklı sorunun birlikte etki etmesiyle ortaya çıkan bir solunum sendromudur.

Uyku Apnesinin Türleri Nelerdir?

Uyku apnesinin üç türü vardır:

  • Obstrüktif (tıkayıcı) uyku apnesi
  • Santral (merkezi) uyku apnesi
  • Karma (mikst) uyku apnesi

Obstrüktif (Tıkayıcı) Uyku Apnesi Nedir?

Uyku sırasında üst solunum yolundaki kaslar ve diğer dokular gevşer, solunum yolu daralır ve horlama oluşur. Bazı durumlarda gevşeyen dokular solunum yolunu tamamen kapatır ve solunum durur. Bu dokular dil, küçük dil, yutak ve damağa aittir. Bu apne türüne obstrüktif (tıkayıcı) uyku apnesi denir.

Tıkanma nedeniyle kandaki oksijen miktarı azalır. Beyin oksijen eksikliğini algılar ve uyku derinliğini azaltarak solunumun yeniden başlamasını sağlar. Bu nedenle kişi kaliteli bir uyku uyuyamaz.

Obstrüktif uyku apnesi sırasında göğüste (toraks) ve karında (abdomen) solunum çabası görülür. Kişinin bedeni nefes almaya çalışır, ancak tıkanıklık nedeniyle hava akışı gerçekleşmez.

Santral (Merkezi) Uyku Apnesi Nedir?

Merkezi sinir sisteminin solunum kaslarına doğru sinyal göndermemesi ya da kasların gelen sinyallere doğru yanıt vermemesi nedeniyle solunumun durmasına santral (merkezi) uyku apnesi denir.

Santral uyku apnesi yaşayan kişilerde kandaki oksijen oranı azalır ve kişi uyanır. Bu hastalar uyanma ya da yarı uyanıklık (arousal) dönemlerini obstrüktif uyku apnesi olan kişilere göre daha çok hatırlar.

Obstrüktif uyku apnesinde göğüste ve karında solunum çabası görülürken santral uyku apnesinde solunum çabası görülmez. Kişinin bedeni nefes almak için çaba göstermez. Bu ayrım, polisomnografi sırasında göğüs ve karın hareketlerini ölçen kemerlerle yapılır.

Santral uyku apnesi obstrüktif uyku apnesine göre daha az görülür ve kendi içinde sınıflandırılır. Primer santral uyku apnesi ve Cheyne-Stokes solunumuna bağlı santral uyku apnesi bu türlerden bazılarıdır. Tedavi yöntemleri de türüne göre farklılık gösterir. Santral uyku apnesinin tedavisinde kullanılan yöntemler şunlardır:

  • Oksijen tedavisi
  • Karbondioksit inhalasyonu
  • Solunumu uyaran ilaçlar
  • PAP tedavisi
  • Frenik sinir stimülasyonu
  • Altta yatan kalp hastalığının tedavisi

PAP tedavisinde ASV (adaptif servo ventilasyon) adı verilen cihazlar da kullanılabilir. Ancak kalp yetersizliği olan ve kalbin pompalama gücü düşük olan hastalarda ASV kullanımının riskli olduğu araştırmalarla gösterilmiştir. Bu nedenle cihaz türüne ve ayarlarına hastanın kalp durumu da değerlendirilerek hekim karar vermeli, hasta cihazı hekimin belirlediği şekilde kullanmalıdır.

Karma (Mikst) Uyku Apnesi Nedir?

Karma (mikst) apnede solunum durması santral apne olarak başlar, ardından obstrüktif apne olarak devam eder. Bazı hastalarda ise obstrüktif uyku apnesi PAP cihazıyla tedavi edilirken santral apneler ortaya çıkar. Bu duruma kompleks uyku apnesi ya da tedaviyle ortaya çıkan santral uyku apnesi denir. Bu hastalarda tedavinin hekim tarafından yeniden düzenlenmesi gerekebilir.

Apne Nedir?

Solunumun geçici olarak durmasına apne denir. Solunumun durması uyku sırasında yaşanıyorsa buna uyku apnesi denir. Apne, solunum yolunun tıkanması ya da sinir sisteminin solunum kaslarını kontrol edememesi nedeniyle oluşabilir.

Hipopne Nedir?

Uyku apnesinin değerlendirilmesinde yalnız solunumun durması (apne) değil, solunumun azalması da önemlidir. Solunumun azalmasına hipopne denir.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin (AASM) önerdiği tanıma göre, hava akışının en az 10 saniye süreyle normal değerin en az %30 altına düşmesi ve buna kandaki oksijen düzeyinde en az %3 düşüş ya da uyanma eşlik etmesi hipopne olarak değerlendirilir. Uyku apnesi değerlendirilirken apnelerle birlikte hipopneler de hesaba katılır.

Uyku sırasında yapılan polisomnografi testiyle hastanın solunum sorunları tespit edilir. Testin sonucunda apne ve hipopne sayıları belirlenir. Tanıda kullanılan en önemli parametre apne hipopne indeksidir, kısaca AHI olarak gösterilir. AHI, polisomnografi sonucunda ortaya çıkan birçok parametreden biridir.

AHI, apne ve hipopne sayılarının toplamının uyku süresine bölünmesiyle hesaplanır ve bir saatteki ortalama olay sayısını gösterir. Örneğin teste giren kişi 6 saat uyumuş ve uyku sırasında toplam 450 apne ve hipopne yaşamışsa AHI değeri 450/6 = 75 olur. Saatte 5 ve üzerindeki AHI değeri, belirtilerle birlikte uyku apnesi tanısını destekler. Saatte 5 ile 15 arası hafif, 15 ile 30 arası orta, 30 ve üzeri ağır uyku apnesi olarak değerlendirilir. Bu sınıflamaya göre hangi tedaviye başlanacağına hekim karar verir.

Hiperpne Nedir?

Solunumun durmasına apne, solunum derinliğinin azalmasına hipopne, solunum derinliğinin artmasına ise hiperpne denir. Hiperpne derin ve çoğu zaman hızlı solunumu ifade eder.

Solunum derinliği önce giderek artıyor, sonra giderek azalıyor ve sonunda duruyorsa ve bu döngü tekrarlanıyorsa buna Cheyne-Stokes solunumu denir. Kalp yetersizliği olan hastalarda Cheyne-Stokes solunumu ve santral uyku apnesi sık görülebilir. Bu hastaların tedavisinde kullanılan cihazların değişken basınç ihtiyacını karşılayabilmesi gerekir.

Gereksiz yere uygulanan yüksek basınç apneleri artırabilir. Bu nedenle hastanın ihtiyaç duyduğu basıncın cihaz tarafından mümkün olan en düşük seviyede uygulanması gerekir. Bunu sağlayabilen cihaz ASV cihazıdır. ASV cihazının kalp yetersizliği olan hastalarda kullanılıp kullanılamayacağına, yukarıda belirtilen risk nedeniyle hekim karar verir.

Uyku Apnesinin Belirtileri Nelerdir?

Yüksek tansiyon, horlama, yorgunluk, aşırı sinirlilik, depresyon, unutkanlık, konsantrasyon bozukluğu, sabah baş ağrısı, kontrol edilemeyen kilo artışı, uykuda terleme, gece sık idrara çıkma ve mide yanması uyku apnesinin belirtileri arasındadır.

Hastalık hem hastanın hem de çevresindekilerin yaşamını ciddi şekilde etkilediği için tedavi edilmesi gerekir. Farklı tedavi yöntemleri olsa da en etkili yöntem PAP cihazlarıyla yapılan tedavidir. Uyku apnesi tedavisinde kullanılan PAP cihazları şunlardır:

  • CPAP cihazı
  • OtoCPAP cihazı
  • BPAP cihazı
  • BPAP ST cihazı
  • BPAP ST AVAPS cihazı
  • OtoBPAP cihazı
  • ASV cihazı

Bu cihazların hepsi solunum yoluna pozitif basınç uygulama prensibiyle çalışır. İç donanımları ve çalışma fonksiyonları farklıdır, her biri farklı solunum parametreleriyle çalışır. Hangi cihazın ve hangi parametrelerin kullanılacağı hastalığa ve tedavi şekline göre hekim tarafından belirlenir.

BPAP cihazları uyku apnesi hastalarına özellikle şu durumlarda önerilebilir:

  • Obeziteye bağlı hipoventilasyon olduğunda
  • KOAH gibi bir akciğer hastalığı eşlik ettiğinde
  • Hasta CPAP ve otoCPAP cihazlarına uyum sağlayamadığında
  • Cheyne-Stokes solunumu ya da santral uyku apnesi olduğunda

Uyku Apnesinin Sonuçları Nelerdir?

Tedavi edilmeyen uyku apnesi ölüm riskini artırabilir. Kalp ritim bozuklukları, kalp krizi, kalp büyümesi, yüksek tansiyon, inme, cinsel isteksizlik, obezite, damar tıkanıklığı, iç organlarda yağlanma, iş veriminde azalma, sosyal yaşamda sorunlar, trafik kazaları, depresyon, ağız kuruluğu, baş ağrısı, çocuklarda hiperaktivite, insülin direnci, pulmoner hipertansiyon, gerginlik ve aşırı stres gibi birçok soruna yol açabilir.

Araştırmalar, tedavi edilmeyen uyku apnesinin trafik kazası riskini birkaç kat artırdığını göstermektedir. Bazı kaynaklarda bu riskin yaklaşık 8 kat olduğu ve alkollü araç kullanımıyla karşılaştırılabilecek düzeyde olduğu belirtilir. Horlamanın ve uyku apnesinin kalp krizi riskini artırdığı da bildirilmiştir. Bazı kaynaklarda bu artışın horlamada 4 kat, uyku apnesinde 10 kat olduğu belirtilse de oranlar çalışmadan çalışmaya değişir.

Uyku Apnesi Toplumda Ne Kadar Yaygındır?

Klasik araştırmalara göre yetişkin kadınların yaklaşık %2’sinde, erkeklerin yaklaşık %4’ünde belirtilerle birlikte uyku apnesi görülür. Daha yeni araştırmalarda bu oranların daha yüksek olduğu bildirilmektedir. Bazı kaynaklar bu oranlara dayanarak uyku apnesinin astım ve diyabet kadar yaygın bir hastalık olduğunu belirtir.

Uyku Apnesi Raporunda Neler Yer Alır?

Uyku apnesi şikayetiyle hastaneye başvuran kişi bir ya da iki gece uyku laboratuvarında kalır.

Testte ortaya çıkan parametreleri bir uyku hekimi ya da nörolog inceler. Hastanın tedavisi için gereken cihazı ve basınç değerlerini rapor ve reçete olarak hazırlar. Bu rapor birden fazla hekimin imzaladığı heyet raporu (sağlık kurulu raporu) ya da tek bir hekimin imzaladığı tek hekim raporu olabilir.

Raporda hastanın uyku laboratuvarında test edildiği gecenin parametreleri yazılıdır. Rapor, titrasyon testinin sonuçlarına göre hazırlanır. Raporun sonuç bölümünde hastanın hangi cihazı hangi parametrelerle kullanacağı hekim tarafından belirtilir. Solunum cihazıyla yapılan tedavinin amacı horlamaları, uyanmaları (arousal), apneleri, hipopneleri ve oksijen eksikliğini ortadan kaldırmaktır.

Uyku Apnesi Hakkında Sık Sorulan Sorular Nelerdir?

Horlama İçin Solunum Cihazı Kullanılabilir mi?

Horlama uyku apnesinin belirtisi olabilir. Bu nedenle horlama şikayeti olan kişinin önce bir uyku hekimine başvurması ve gerekli testleri yaptırması gerekir. Solunum cihazları rapor ile kullanılan tıbbi cihazlardır. Uyku merkezinde yapılan testlerle cihaz tedavisine ihtiyaç olup olmadığı belirlenir. Ameliyat, ağız içi aparat ya da cihaz tedavisinden hangisinin uygun olduğuna test sonuçlarına göre hekim karar verir.

Cihazı Bırakan Hasta Yeniden Kullanmaya Başlayabilir mi?

Uyku apnesi tedavisinde cihaz her uykuda kullanılmalıdır. Cihazı hekime danışmadan bırakan ve şikayetleri yeniden başlayan kişinin en kısa sürede hekimine başvurması gerekir. Aradan geçen sürede kilo değişimi gibi nedenlerle tedavi ihtiyacı değişmiş olabilir. Cihaza yeniden başlanıp başlanmayacağı ve ayarların değişip değişmeyeceği hekimle değerlendirilmelidir. Hekimin önerdiği aralıklarla, örneğin altı ayda bir, kontrole gitmek de faydalıdır. Kilo vermek uyku apnesinin hafiflemesine yardımcı olabilir.

Uyku Apnesi Engellilik Oranını Nasıl Etkiler?

Malulen emeklilik ve engellilik oranı konusunda kesin bilgi yalnızca SGK’dan alınabilir. Engellilik oranları yönetmelikle belirlenir ve yönetmelik zaman zaman değişir. Daha önce yürürlükte olan düzenlemede uyku hastalıkları için şu oranlar yer alıyordu:

  • İnsomniler (uyarlanmış, psikofizyolojik, paradoksal, idiyopatik, mental bozukluğa bağlı, yetersiz uyku hijyenine bağlı insomni ve çocukluk çağının davranışsal insomnisi): %10
  • Uykuda solunum bozuklukları (santral uyku apnesi sendromu, obstrüktif uyku apnesi sendromu, uykuda hipoventilasyon ve hipoksemik sendromlar, tanı için polisomnografi gerekir): %35
  • Hipersomniler (narkolepsi, rekürren hipersomni, idiyopatik hipersomni, tanı için polisomnografi gerekir): %35
  • Sirkadiyen uyku-uyanıklık ritim bozuklukları (gecikmiş ya da erken uyku fazı sendromu, düzensiz uyku-uyanıklık ritmi, serbest ritim bozukluğu, jet-lag, vardiyalı çalışmaya bağlı ritim bozukluğu): %10
  • Parasomniler (konfüzyonel uyanma, uykuda yürüme, gece terörü, uyku paralizisi, kabus bozukluğu, uykuda dissosiyatif bozukluk, enürezis, inleme, patlayan baş sendromu, hipnagojik ya da hipnopompik halüsinasyon, uykuda yeme-içme sendromu): %10
  • REM uykusu davranış bozukluğu (tanı için polisomnografi gerekir): %35
  • Uykuda hareket bozuklukları (huzursuz bacak sendromu, uykuda periyodik hareket bozukluğu, uykuyla ilişkili bacak krampları, bruksizm, uykuda ritmik hareket bozukluğu): %10

Güncel oranlar ve malulen emeklilik koşulları için SGK’ya ve yürürlükteki yönetmeliğe başvurulmalıdır.